لوگوی گفتگو فصلنامه فرهنگی و اجتماعی

سرمایه‌گذاری خارجی در کردستان عراق

گفت‌وگو با عزت عیسی

گفتگو شماره ۵۸



لطفاً خودتان را معرفی کنید؟
بنده عزت عیسی مدیر کل اداری، مالی و مشاور اقتصادی نخست‌وزیری اقلیم کردستان عراق هستم. خدمت شما خیر مقدم عرض می‌کنم و خوشحالم که یکی از دوستان ایرانی ما در اربیل حضور دارد و در خصوص اوضاع اقتصادی کردستان عراق به مردم ایران گزارش می‌دهد. امیدواریم این مسائل هر چه بیشتر موجب نزدیک شدن و توسعه اقتصادی همگرا مابین ایران و کردستان عراق شود و از امتیازات و مزایای نسبی موجود، دو کشور و مردم هر دو منطقه بتوانند سودمند شوند.

پس از شکل‌گیری دولت منطقه کردستان عراق، رویدادهای اقتصادی مهم در منطقه بوده‌اند؟
در دورة اولین هیأت دولتی که در کردستان عراق تشکیل شد، کردستان هیچگونه زیرساخت اقتصادی نداشت. سال ۹۲ در این جا سرانه درآمد یک کرد کمتر از ۲۰ دلار بود. امکانات زیربنایی وجود نداشت. به عنوان مثال تنها تا ۱۰۰ مگاوات برق در کردستان عراق تولید می‌شد و خبری از کارخانه نیز نبود. خبری از جاده و اتوبان نبود. در کردستان عراق تنها یک دانشگاه در حوزه آموزش و فرهنگ داشتیم. با توجه به این که عراق دچار سه جنگ شده بود (جنگ با ایران، جنگ خلیج فارس اول و دوم)، اوضاع اقتصادی عراق به صورت عمده بسیار بد بود. اما امروز در سال ۲۰۱۱ درآمد سرانه یک هموطن ۴۵۰۰ دلار است.

یعنی چیزی حدود ۲۲ هزار درصد رشد داشته است.
اصلاً قابل مقایسه نیست. تقریباً در این جا عده بسیار محدودی، شاید تنها ۲ تا ۳ درصد در رفاه بودند. همه مردم زیر خط فقر زندگی می‌کردند. حالا شاید فقط ۵۰ هزار نفر زیر خط فقر قرار دارند.

این آمار توسط مراجع مستقل اقتصادی تأیید شده است؟
بله، این آمار بانک جهانی است. به طور کلی عمده تحول اقتصادی از سال ۲۰۰۴ و همزمان با بر سر کار آمدن آقای نیچروان بارزانی به عنوان نخست وزیر کردستان شروع شد. در آن دوران، تحول اقتصادی عمیقی شکل گرفت. در مورد زیرساخت‌های اقتصادی نخستین برنامه‌ریزی که انجام دادند در حوزه صنعت نفت و گاز بود. آقای بارزانی به عنوان نخست‌وزیر باجسارت، برنامه‌های تحول‌آمیزی داشتند و قانون نفت و گاز را در پارلمان کردستان تصویب کردند. حالا شما مشاهده می‌کنید روزانه نزدیک به ۱۱۵ هزار بشکه نفت از کردستان عراق به خارج از کشور صادر می‌شود. این کار از طریق سومو که یک شرکت رسمی بازاریابی عراقی است صورت می‌گیرد. درآمد آن نیز به بانک مرکزی عراق واریز می‌شود و از آن جا بار دیگر این پول توزیع می‌شود.
امروز نزدیک به ۱۷ درصد بودجه کل عراق به کردستان عراق اختصاص دارد. از این ۱۷ درصد، در حدود ۳۰ درصد آن به بخش سرمایه‌گذاری تخصیص داده شده و نزدیک به ۷۰ درصد آن به بخش هزینه‌های جاری اختصاص دارد. امروز خوشبختانه در زمینه صنعت نفت بیشتر از ۳۵ شرکت بزرگ بین‌المللی در کردستان عراق، سرمایه‌گذاری کرده‌اند. این نشان‌دهندة آن است که بسترهای حقوقی و بسترهای اقتصادی پایداری در کردستان عراق برای این سرمایه‌گذاری‌ها مهیا شده‌است. به زعم بنده یکی از رادیکال‌ترین و پیشرفته‌ترین قانون‌های سرمایه‌گذاری خارجی در منطقه، مربوط به کردستان عراق است.

از چه نظر؟
ما تنها کشوری هستیم که حق مالکیت را برای طرح‌های سرمایه‌گذاری به کشورهای خارجی قائلیم. به عنوان مثال، شخصی که از خارج از عراق وارد می‌شود و سرمایه‌گذاری می‌کند و پروژه‌ای استراتژیک اجرا می‌کند، مالکیت این پروژه را به نام خود او ثبت می‌کنیم. هیچ منع قانونی برای خارجی‌ها وجود ندارد.
صد در صدی یا ...
صد در صدی. ما برای پروژه‌های استراتژیک هیچ منعی نداریم.

منظور از پروژه‌های استراتژیک چیست؟
به عنوان مثال اگر فرد سرمایه‌گذاری می‌خواهد که ۲۰ هزار واحد مسکونی بسازد، اگر مطمئن نباشد که در نهایت خود مردم کردستان سود می‌برند و یا به عراق واگذار می‌شود، ریسک نخواهد کرد. برای این که ریسک سرمایه‌گذاری کاهش یابد، ما مالکیت را به نام شخص سرمایه‌گذار ثبت می‌کنیم. در این پنج سال، نزدیک به ۱۷ میلیارد دلار در بخش مسکن و صنعت سرمایه‌گذاری داشتیم و در بخش صنعت نفت و گاز نیز ۱۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری داشتیم. کشورهای خارجی و کمپانی‌های بین‌المللی انگیزه زیادی برای سرمایه‌گذاری در کردستان عراق دارند. آن‌ها، هم به شرایط حقوقی این جا اطمینان دارند و هم به بسترهای حقوقی، بسترهای سیاسی و ثبات سیاسی که در کردستان عراق وجود دارد. همانگونه که می‌دانید کردستان عراق یک واحد فدرال است که در قانون اساسی کشور عراق، ضمانت‌های خاصی برای آن در نظر گرفته شده‌است.
هر سرمایه‌گذاری که قانون اساسی عراق و قانون اساسی کردستان عراق را مطالعه می کند، برایش این اطمینان حاصل می‌شود که در طولانی مدت بسترهای مناسبی برای سرمایه‌گذاری در کردستان عراق وجود دارد. علاوه بر این، مردم کردستان عراق به لحاظ فرهنگی، دارای تسامح خوبی هستند. به همین جهت نیز وقتی شخصی ایرانی وارد کردستان عراق می‌شود، هیچگاه به او احساس بودن در کشور بیگانه دست نمی‌دهد.

در این زمینه رابطه با ایران چگونه است؟
به دلیل وجود بسترهای فرهنگی و اجتماعی، بسیاری از مبارزان کرد عراق، سال‌های زیادی در کشور ایران زندگی کرده‌اند و فارغ‌التحصیل دانشگاه‌های ایران هستند. یک نوع نزدیکی اجتماعی خاصی بین کردهای عراق و جامعه ایرانی وجود دارد. این خود زمینه بسیار مناسبی برای توسعه فرهنگی و اقتصادی است. اما متأسفانه دوستان ما در ایران کمتر در این زمینه سود برده‌اند. برای مثال یکی از بزرگترین فرودگاه‌ها را ما در این منطقه داریم، که به تازگی با حضور نخست وزیر ترکیه و رئیس اقلیم کردستان مسعود بارزانی افتتاح شد. نزدیک به ۳۵۰ میلیون دلار هزینه راه‌اندازی فرودگاه بود و پیمانکار آن یک شرکت ترکیه‌ای بود. شرکت‌های ترکیه‌ای استفاده زیادی از بسترهای موجود در کردستان عراق برده‌اند. این را نیز در نظر بگیریم که آن تنشی که قبلاً با کردها در موضوع پ.ک.ک با کشور ترکیه داشته‌اند، با ایران نداشته‌ایم. سالانه شاهد هستیم که جمهوری اسلامی ایران و بازرگانان ایرانی در کردستان عراق به ویژه در اربیل نمایشگاه بازرگانی برپا می‌کنند. ما آن‌ها را برای سرمایه‌گذاری در کردستان عراق تشویق کنیم؛ اما آن‌ها رغبت بیشتری به کارهای بازرگانی دارند و دوست دارند کالاهای خود را بفروشند. متأسفانه در سال‌های گذشته، بیشتر کالاهای غیراستاندارد و بدون کیفیت مناسب، از ایران وارد کردستان عراق می‌شد. مردم اکنون نسبت به کالاهای ایرانی دید منفی پیدا کرده‌اند. استاندارد ایران نباید اجازه می‌داد که آن کالاها وارد کردستان عراق می‌شد.
یکی دیگر از زمینه‌های زیرساختی که در کردستان عراق به وجود آمده است، حوزه گردشگری است. قبلاً هنگامی که مردم از تهران به اربیل می‌آمدند در این شهر اصلاً هتلی وجود نداشت، تنها مسافرخانه بود. در حال حاضر، شما مشاهده می‌کنید بیش از ۷ هتل پنج ستاره فقط در اربیل احداث شده است. جالب است که بدانید نسبت اشغال آن‌ها بالای ۸۰ درصد است. این هتل‌ها در بیشتر اوقات جای خالی ندارند. با این وجود باز هم ظرفیت سرمایه‌گذاری در این زمینه وجود دارد.
در حال حاضر ما امتیاز خاصی برای جامعه ایرانی قائل شده‌ایم. آقای نیچروان بارزانی در هنگام نخست وزیری در کابینه پنجم، برای ایرانی‌ها امتیاز ورود بدون ویزا را قائل شدند. در حالی که برای همه کشورها نیاز به ویزا وجود دارد اما شما اگر به مرز حاج عمران بروید، از آن جا بدون ویزا و به سادگی به کردستان عراق وارد می‌شوید. تنها امسال از مرز حاج عمران بیش‌تر از ۱۸ هزار نفر برای تعطیلات نوروزی به کردستان عراق آمدند و در استان اربیل هم از آن‌ها استقبال خوبی شد. ما علاقه‌مندیم به جای آن که ایرانی‌ها به کشورهایی همچون امارات و سایر کشورها با صرف هزینه زیاد مسافرت کنند، که به لحاظ فرهنگی نیز با ایرانی‌ها سازگار نیستند، به کردستان عراق بیایند.
بخش دیگری که کردستان عراق، در آن پیشرفت داشته است، کشاورزی است. ما دارای یک برنامه استراتژیک کشاورزی هستیم. این برنامه از سال گذشته یعنی سال ۲۰۱۰ شروع شده است. برای این برنامه ۱۰ میلیارد دلار از طریق بخش خصوصی و بخش دولتی در نظر گرفته‌ایم. ما علاقه‌مندیم پس از این که این برنامه پنج ساله کشاورزی به پایان رسید، کردستان به لحاظ محصولات اساسی همچون گندم، جو، گوشت سفید و قرمز، میوه و سبزی به خودکفایی برسد. از طرف دیگر کارهای بزرگی درزمینه احداث سدهای بزرگ و کوچک شروع کرده‌ایم.

در چه جاهایی؟
در اربیل، دهوک و سلیمانیه. سال گذشته یک سایت در اربیل آغاز به کار کرد و امسال قرار بر این است که سایتی دیگری را راه اندازی کنیم. برای دهوک نیز دو سایت در نظر گرفته شده است، همچنین برای سلیمانیه. توسعه اقتصادی در زمینه‌های کشاورزی، صنعت، نفت و گاز برای همة مناطق توزیع شده است.

در زمینه آب و سد، به چه اندازه سرمایه‌گذاری صورت گرفته است؟
بیش از ۵۰ درصد از برنامه کشاورزی به بخش آب اختصاص دارد، چون تا آب تأمین نشود کشاورزی و برنامه استراتژیک آن چندان نتیجه‌بخش نخواهد بود. بنابراین، هم در زمینه کشاورزی و هم در زمینة صنعت و نفت، سرمایه‌گذاری انجام داده‌ایم و خدا را شکر که به نتیجه هم رسیده است. در زمینه جاده و راه نیز برنامه داریم.
در گذشته ایرانی‌هایی که از مرز حاج عمران به این جا وارد شده بودند و همچنین کسانی که از مرز ابراهیم خلیل ترکیه آمده باشند، می‌دانند که وضعیت راه‌ها چگونه بوده است. بیشتر راه‌ها کوچک و باریک و شبیه به راه‌های روستایی بودند. چون در سال ۱۹۹۱ بافت محلی بیشتر روستایی بود. راه‌های شهری وجود نداشت. همه راه‌ها روستایی بودند. امروز شاهدیم که بر اساس برنامه جاده‌سازی کردستان، باید تمام جاده‌ها تبدیل به اتوبان شوند و برای این کار هم برنامه‌ریزی انجام داده‌ایم.

این برنامه‌ریزی چند ساله است؟
این یک برنامه ۴-۳ ساله است. از سال گذشته شروع شده و ۳ سال آن باقی مانده است. از اربیل تا دیانا یا سوران اتوبان احداث شده است. امسال برای بخشی از جاده دیانا - چومان برنامه داریم و در حال حاضر روی آن کار می‌شود. همچنین، در جاده صلاح‌الدین برنامه احداث تونل داریم و نیز در سایر مناطق دیگر مانند شقلاوه و غیره.

اکنون مسیری که ایرانیان از آن به سوریه می‌روند، از ترکیه می‌گذرد و همراه با مشکلاتی است. شنیده شده، قرار بر این است تا جاده‌ای در این جا احداث شود که مسیر زمینی آمد و شد ایرانیان به سوریه باشد.
این برنامه وجود دارد. در مرز مشترکی که با سوریه داریم و هنوز رسمی نشده است، یکی از زیباترین پل‌ها را احداث کرده‌ایم. در منطقه کردستان این آمادگی به وجود آمده است. اما در سوریه آماده‌سازی لازم وجود ندارد. این موضوع خود یکی از امتیازاتی است که مثلاً فردی که از مشهد می‌خواهد برای زیارت به سوریه برود، می‌تواند وارد اربیل شود و از این جا به دمشق برود.
بحث مزیت‌های مطلقی که کردستان عراق برای ایران دارد، موضوعی بسیار جدی است. در زمینه ارتباطات در سال ۱۹۹۱، خبری از موبایل نبود؛ یعنی، ارتباطی وجود نداشت. در حال حاضر یکی از ارزان‌ترین و گسترده‌ترین شبکه‌های موبایل در کردستان عراق وجود دارد. جالب است بدانید در حال حاضر در عراق سه شرکت بزرگ، امتیاز موبایل را دارند، که دو شرکت به نام‌های کورک، تلکوم و آسیا سل در کردستان عراق هستند. این دو شرکت تنها حدود ۲ میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار مجوز گرفته‌اند؛ کورک ۱ میلیارد و ۲۵۰ میلیون دلار و آسیا سل نیز همین رقم. اکنون شما اگر به مردم دقت کنید می‌بینید که هر شخصی در این جا دو الی سه خط موبایل در دست دارد.

چند درصد از مردم از موبایل استفاده می‌کنند؟ آیا آماری از مشترکین وجود دارد؟
حدود ۹۰ درصد، بلکه صد درصد. جمعیت کنونی کردستان عراق حدود ۴ و نیم میلیون نفر است، اما ۶ میلیون اشتراک موبایل داریم. بنده هنگامی که به کردستان بازگشتم بیشتر مردم اتومبیل برزیلی داشتند. به لحاظ فراگیری، ماشین‌های برزیلی همچون پیکان در ایران بود. اما بنابر سیاست‌گذاری دولت، گرچه بازار آن آزاد است، اما به جهت مشوق‌هایی که قرار دادیم در حال حاضر بیشتر ماشین‌هایی که در کردستان عراق مشاهده می‌کنید ژاپنی و آلمانی هستند. ما بنا برسیاستی که گذاشتیم، برای تاکسی‌ها، با دولت ژاپن و کمپانی نیسان و تویوتا که دو شرکت بسیار معتبر هستند قرارداد بستیم و به رانندگان این امتیاز داده شد که از بخشش‌های گمرکی استفاده کنند و ماشین خود را رایگان پلاک کنند. این گونه تاکسی‌رانی نوسازی شد و اکنون ۶۰ هزار تاکسی نو فعال هستند. در حال حاضر با اسکودای چک نیز قراردادی امضا کردیم. آن‌ها نیز اتومبیل‌های با کیفیتی هستند. اکنون برنامه نوسازی اتوبوس‌های عمومی را در دست داریم. در زمینه حمل و نقل کار دیگر که انجام شده است برنامه قطار زمینی شهری برای سال ۲۰۱۲ است.

جمعیت اربیل حدوداً چند هزار نفر است؟
جمعیت اربیل بر اساس آمار سال ۲۰۰۷ بیش از یک و نیم میلیون نفر است. در زمینه بهداشت و درمان، اکنون شاهد آن هستیم که تعداد زیادی از متخصصان و فوق متخصصان درجه یک ایرانی، چه در داخل ایران باشند یا خارج از ایران، به کردستان عراق می‌آیند و مطب باز می‌کنند، یا به صورت موقت قرارداد دارند و به امور درمانی می‌پردازند. به همین دلیل از کشورهایی همچون ترکیه، سوریه، ایران و دیگر جاهای عراق، مردم برای مداوا به اربیل مراجعه می‌کنند. البته این کار هم به دلیل وجود تخصص، وجود دستگاه‌های پیشرفته پزشکی و هم به دلیل به صرفه‌تر بودن آن است. به هر حال این وضعیت اقتصادی کردستان عراق است. در مورد مسکن نیز اشاره کنم که بیشتر مردم مالک خانه شخصی خود هستند. در حال حاضر در شهر بزرگی همچون اربیل کمتر از ۱۵ هزار خانوار اجاره‌نشین هستند.

لطفاً مقداری درباره وضعیت صنعت کردستان عراق توضیح دهید.
در زمینه صنعت در ۵ سال گذشته فولاد، سیمان، ماشین آلات، ساختمان‌سازی و کارهای فلزسازی، همه از ایران یا ترکیه وارد می‌شد. اکنون خودمان کارخانه‌های بزرگ داریم. ما دو کارخانه بزرگ استیل‌سازی در اربیل داریم و در صدد هستیم یک کارخانه دیگر در چمچمال احداث کنیم. آجر و تمامی مصالح ساختمان سازی، اکنون در داخل کردستان تولید می‌شوند.

وضعیت نیروی کار چگونه است؟ یکی از ادعاهای گوران این است که بیکاری زیادی وجود دارد.
حدود ۱۴ درصد بیکاری در کردستان عراق وجود دارد. این در حالی است که در عراق ۲۵ درصد بیکاری وجود دارد. در سه سال اخیر نزدیک به ۱۰۰ هزار واحد مسکونی احداث شده است که در همة آن‌ها نیروهای خودی اشتغال داشته‌اند.

چه تعدادی نیروی کار خارجی در این جا وجود دارد؟
۱۵ هزار نفر نیروهای ترکیه‌ای در این جا حضور دارند. ایرانی‌ها نیز بیشتر در سطح کارگری در کردستان حضور دارند، نه نیروهای تخصصی و مهارتی.

آیا آماری از نیروی کار ایرانی وجود دارد؟
آماری نداریم اما نزدیک به آمار ترکیه است.

بر اساس شنیده‌ها ۲۰۰ تا ۵۰۰ هزار خارجی اکنون در کردستان عراق مشغول کار هستند. آیا این واقعیت دارند؟
بنده تصور نمی‌کنم این آمار درست باشد. برای کارهایی همچون تمیز کردن شهرها که آن را به بخش خصوصی واگذار کرده‌ایم و در دست دولت نیست. آن‌ها اقدام به پذیرش نیروی کار ارزان قیمت بنگلادشی کرده‌اند. یک کرد حاضر نیست با ماهی ۲۰۰ دلار کار کند، اما یک بنگلادشی با چنین رقمی برای کار آماده است. این از جمله امتیازاتی است که وارد کردستان عراق شده است .

آیا در زمینه جلوگیری از فساد اقتصادی هم برنامه‌هایی در دست دارید؟
ما نزدیک دو سال است که روی این موضوع کار می‌کنیم. باید دانست که ریشه فساد در بیشتر کشورهای جهان سوم وجود داشته است. کردستان عراق برابر استانداردها در حال پیشرفت است یکی از زمینه‌های فساد در زمینه پیمانکاری است. اکنون مجموعه مقرراتی تدوین شده است که بر اساس آن همه پیمانکاری‌ها باید به صورت علنی باشد.
تمام مسئولان کردستان چه نخست وزیر و چه وزرا باید پیش از به دست آوردن سمت خود، دارایی‌های‌شان را اعم از ماشین، خانه و موجودی بانکی اعلام کنند. پس از آن که سمت آن‌ها به پایان رسید نیز باید وضعیت مالی خود را اعلام کنند. یک هیئت بازرسی مالی قوی راه‌اندازی کردیم و مقررات قانونی نیز تدوین شد. این اقدام روی کاهش فساد در کردستان عراق تأثیر دارد. اعتراض‌هایی را که اکنون در برخی شهرها شاهد آن هستیم برای اصلاحات و کاهش فساد در جامعه استقبال می‌کنیم. تنها کسی از این اعتراض‌ها و مبارزه با فساد هراس دارد، خود فاسد است. اکنون رئیس دولت کردستان عراق و دولت، مشغول برنامه اصلاحات هستند. ما از این دوستان نیز استقبال می‌کنیم. برخی از دوستان می‌گویند نزدیک ۲۰ سال است که (مدیران فعلی) حاکمیت کردی دارند. اما همه ما چهره‌های جدیدی هستیم و بیشتر افراد نزدیک به ۵ سال است که از خارج بازگشته‌اند. خود دولت واحد نیز از سال ۲۰۰۷ راه اندازی شده است. قبلاً در سلیمانیه و در اربیل ودهوک دو وضعیت اداری مجزا حاکم بود. با تأسیس کابینه پنجم، این دو اداره به صورت واحد درآمدند و اکنون ما یک حکومت یکپارچه در کردستان عراق داریم.
جالب است که بدانید برخی از افرادی که اکنون مطالبات اصلاحاتی دارند، خود از آن دسته افرادی بودند که در دوران زمامداری‌شان مصلحت شخصی‌شان ایجاب نمی‌کرد به همین اصلاحاتی که اکنون دولت در حال انجام آن است دست نزنید. از سال ۱۹۹۲ شخصی روی کار بوده است، به طور مثال در سلیمانیه تا سال ۲۰۰۹ یعنی ۱۷ تا ۱۸ سال روی کار بوده است. آن‌هایی که اکنون این اصلاحات را مطالبه می‌کنند، چرا خود آن‌ها قبلا انجام نداده‌اند؟ چون آن وضعیت برای‌شان منفعت شخصی داشت و منفعت آن‌ها زیر سؤال قرار می‌گرفت. آن‌ها تنها خود را با صداهای پاکی که در جامعه شنیده می‌شود همراه می‌سازند. بنده به وضعیت اقتصادی که در کردستان عراق وجود دارد، بسیار خوشبین هستم و انشاالله هنگامی که شما در سال ۲۰۱۵ به کردستان عراق آمدید شاهد خواهید بود که کردستان با کشورهایی همچون مالزی، ترکیه همطراز خواهد شد و یک وضعیت اقتصادی عالی به لحاظ زیرساخت‌های اقتصادی ایجاد خواهد شد.
در برنامه استراتژیک، تا سال ۲۰۱۵، وضعیت نفت به روزی یک میلیون بشکه نفت خواهد رسید؛ این هدف برنامه اقتصادی صنعت نفت است. کردستان عراق بعد از ایران و قطر سومین کشور به لحاظ ذخایر گاز است. از طرفی دیگر ما نزدیک به سه تا شش تریلیون کیلومتر مکعب ذخایر نفت داریم. نفت ذخیره ما در کردستان عراق ۴۵ میلیارد بشکه است. این‌ها ظرفیت و توانمندی‌های بالقوه‌ای برای کردستان عراق است.
بنده به عنوان متخصص اقتصادی و اداری، باور زیادی به پیشرفت منطقه‌ای دارم. اگر ترکیه یا ایران پیشرفت کنند احساس می‌کنیم که کردستان عراق پیشرفت می‌کند، پیشرفت کردستان عراق نیز موجب پیشرفت ایران و ترکیه خواهد شد. بنده بسیاری اوقات به دوستان ایرانی کشور اروپایی را مثال می‌زنم که از لحاظ عبور و مرور تسهیلاتی چون قرارداد شنگن را برقرار کرده‌اند، چرا برای ایران، عراق، ترکیه یا سوریه چنین برنامه‌ای را اجرا نکنیم؟ چرا مردم از این مزیت، هم به لحاظ اقتصادی، گردشگری و غیره بهره‌مند نشوند. ملت‌های این منطقه باید همراه و همگام باشند، چون سرنوشت آن‌ها به هم گره خورده‌است.

شما به بحث فساد اشاره کردید. آیا برنامه مدونی وجود دارد که روی آن فکر و پژوهش شده باشد و دارای چارچوب باشد، تا بعد به صورت قانون درآید و به این وسیله شفاف‌سازی شود و افرادی هم که درگیر مباحث اقتصادی هستند به این روش پاسخگو شوند؟
هفته گذشته مقرراتی در هیئت دولت به تصویب رسید که به آن کد کارمند گفته می‌شود، این کد استانداردی است که با همکاری یکی از بزرگ‌ترین کمپانی‌های آمریکایی که در این زمینه فعالیت کرده است، انجام می‌شود. ما مقرراتی را تصویب کرده‌ایم که در سه ماه آینده اجرایی خواهد شد. این سه ماه را نیز برای شناسایی این کد گذاشته‌ایم. شعار این کد رفتاری، این است که همیشه حق با ارباب رجوع است. ارباب رجوعی که وارد اداره‌ای می‌شود باید به طور مناسبی اقتناع شود. همراه با احترام به او توضیح لازم داده شود.
ما این کد را برای نخست وزیری تا معاون مدیر کل هم گذاشته‌ایم. تاکنون تنها وزیر اختیار انتصاب مدیر کل را داشته است. اما حالا یک سیستم اداری کارآمدی را برنامه ریزی کرده‌ایم. چنانچه مدیر کل تنها توسط وزیر انتخاب شود تنها «بله»گو خواهد شد و چنین فردی نمی‌تواند پاسخ «خیر» به وزیر بگوید. ما یک برنامه اصلاح و تکامل قوی داریم که اکنون آن را در دانشگاه آغاز کرده‌ایم. کسی که کاندیدای ریاست دانشگاه می‌شود، نام او در روزنامه اعلام می‌شود، توسط یک کمیته با او مصاحبه صورت می‌گیرد و پس از انجام مصاحبه اگر دارای شرایط باشد به عنوان رئیس دانشگاه انتخاب می‌شود. برای تمام سمت‌های حکومتی به غیر از وزرا و معاون نخست وزیری، قرار است این موضوع به صورت اعلان از طریق روزنامه‌ها انجام شود.

کارهایی درباره این برنامه‌ها صورت می‌گیرد تا چه حد به صورت سلیقه‌ای است؟
همانگونه که گفتم ما دو برنامه استراتژیک داریم؛ یک برنامه درزمینه کشاورزی است و دیگری برنامه‌های نفت و گاز . چنان چه نخست وزیر هم تغییر کند این برنامه‌ها کماکان تداوم دارد.

این برنامه‌ها چگونه آغاز شده است و چه سازمان وموسسه‌ای متولی آن است؟
ما یک شورای اقتصادی و بُرد داریم. برنامه‌های استراتژیک به غیر از حوزه نفت و گاز به آن بُرد اقتصادی ارسال می‌شود. یک بُرد اختصاصی هم ویژه نفت وگاز داریم که برنامه‌های استراتژیک این حوزه را بررسی می‌کند. برنامه ۵ ساله ما در زمینه کشاورزی که از سال گذشته شروع شده‌است در شورای اقتصادی به تصویب رسیده. البته یک برنامه بودجه سالانه مثل همه دنیا داریم که می‌توانیم در آن جا اولویت‌بندی کنیم.
این زیرساخت‌هایی که اکنون درباره آن سخن می‌گوییم، شاید برای ایرانیان مقداری عجیب باشد. اما اگر شما به بغداد بروید، مردم در شبانه روز تنها ۴ تا ۵ ساعت برق دولتی دارند، اما درکردستان عراق ۲۲ ساعت برق دولتی وجود دارد و آن ۲ ساعت دیگر نیز بسته به فصول سال متغیر است. کمبود برق به وسیله ژنراتورهایی تأمین می‌شود که دولت گازوییل آن را در اختیار می‌گذارد. درنهایت ۲۴ ساعت یا از طریق برق دولتی یا سوبسید دولتی برق تأمین می‌شود.

برق شما از کجا تأمین یا وارد می‌شود؟
کل برق از داخل کردستان تأمین می‌شود. شاید یکی از موارد جالب این باشد که ما اکنون توانایی تولید ۱۶۰۰ مگاوات برق داریم، که بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران کُرد آن را انجام داده‌اند. برنامه‌ای داریم تا تولید برق تا آخر سال جاری به ۲۲۰۰ مگاوات افزایش یابد.
البته، ما سدهای دوکان و دربندی‌خان را هم داریم که توان تولید برق را دارند، اما حالا به دلیل وجود خشکسالی، از این دو سد برقی تولید نمی‌شود. در برنامه‌ای ۵ ساله در زمینه‌های نفت، کشاورزی، برق، آب و غیره سرمایه‌گذاری کرده‌ایم. در حال حاضر، آب اربیل تا ۱۵ سال آینده تأمین است.

از چه منابعی تامین می‌شود؟
از رودخانه‌هایی که از نزدیکی اربیل عبور می‌کنند. برنامه‌ای استراتژیک از ۵ سال قبل داشتیم که فاز اول و دوم آن اجرایی شده است ومردم از آن استفاده می‌کنند.

اینگونه که شما عنوان می‌کنید امکان دارد شهروندان تصور کند همه فعالیت‌ها در حوزة اربیل است. آیا برای مناطقی چون دهوک، سلیمانیه و شهرهای کوچک‌تر مانند حلبچه و دیگر شهرها برنامه‌ای هست تا توازنی بین مناطق حفظ شود؟
برای بحث توازن منطقه‌ای، ما دو نوع بودجه درنظر گرفته‌ایم. یک بودجه اقلیمی داریم که در داخل اقلیم و کل کردستان عراق هزینه می‌شود و به برنامه‌های استراتژیک اختصاص دارد. نوع دیگر بودجه، استانی است این بودجه برای توسعه طرح‌های اقتصادی است، که استانداری هر منطقه بر حسب اولویت‌هایش استفاده می‌کند. دولت در یکی دو سال اخیر دربرنامه‌های خود توجه ویژه‌ای به حلبچه داشته است. به دلیل محرومیتی که در آن جا هست، بودجه‌ای به آن جا تخصیص داده شده‌است. اگر یک کار سرمایه‌گذاری انجام دهید چند سال طول خواهد کشید تا عملکرد آن برنامه را شاهد باشید. این مسئله در برنامه پیش‌بینی شده است.

در اختصاص بودجه‌ها، اعم از بودجه سالیانه و بودجه پنج ساله برای طرح‌ها و پروژه‌ها، آیا توازنی برقرار شده است؟
این مسئله اکنون در نظر گرفته شده است و در عمل نیز به جریان افتاده. در سال جاری چهار دانشگاه در زاخو، حلبچه رانیه و سوران افتتاح شدند. این به لحاظ فرهنگی در آن شهرهای کوچک تأثیرگذار است.
امسال در خصوص استخدام، عنوان شد که هر مرکز وزارت، تنها حق ۵ درصد استخدام دارد. در این بخش، آن را بر اساس توزیع جغرافیایی بین سه استان تقسیم کردیم. روی این موارد برنامه‌ریزی شده‌است. حدود یک سال است که برای چگونگی استخدام در سال ۲۰۱۱ برنامه‌ریزی کرده‌ایم. برای آن مقررات تدوین شد و اکنون عملیاتی شده‌است. اگر قبلا فردی از سلیمانیه برای استخدام به اربیل می‌آمد امسال در خود سلیمانیه استخدام خواهد شد و نیازی به آمدن اربیل نیست.
موضوع اختیارات استانی از بحث‌های بسیار مهم است، که بنده اعتقاد شدیدی به آن دارم. قانونی در کردستان عراق تصویب شده که قرار است پس از برگزاری انتخابات آتی استانداری‌ها اجرایی شود. بر اساس آن قانون، اختیارات بسیاری به استانداری‌ها تفویض شده‌است. اکنون یک بودجه بزرگ برای کل اقلیم داریم و بودجه کمتری به استان‌ها اختصاص می‌یابد. براساس این قانون، بودجه بیشتر در اختیار استانداران قرار خواهد گرفت و بودجه کمتر برای پروژه‌های استراتژیک خواهد بود؛ چون به مرور در حال تکمیل زیر ساخت‌ها هستیم.

با توجه به این فرایند پیچیده‌ای که ترسیم کردید، تصور می‌شود که این سیستم نیازمند یک مجلس قوی و دستگاه نظارتی قوی مستقل از دولت و حزب است، تا بتواند چنانچه در جایی تخلفی صورت گرفت، اقدام کند. آیا در حوزه اقتصادی دستگاه نظارتی پیش‌بینی شده است؟
در حال حاضر ما دارای دیوان عالی مالی هستیم. این دیوان تمام صلاحیت‌های خاص را دارد.

اختیار بازخواست استاندارها را هم دارد؟
بله؛ حتی می‌تواند نخست وزیر را بازخواست کند. ما امسال یک تغییر ساختاری داریم. این دیوان عالی مالی تا سال گذشته به نخست وزیری وابسته بود، اما آن را به پارلمان وابسته کردیم که دیگر به دولت وابستگی نداشته باشد. همچنین اقدام به مستقل کردن قوه قضاییه کردیم. اکنون ما دارای یک قوه قضاییه مستقل هستیم که به زبان کردی به آن انجمن دادوری گفته می‌شود. علاوه بر این مورد، ما در صدد مستقل کردن دادستانی‌ها هستیم. دادستان حق دارد هر حقوق پایمال‌شده اعم از عمومی یا خصوصی را مورد بازخواست قرار دهد.

خصوصی و عمومی تفاوتی ندارد.
در حال حاضر این مسئله بر عهده وزیر دادگستری است. اکنون طرحی قانونی آماده شده که می‌خواهیم آن را همچون دیوان عالی مستقل کنیم. روز گذشته در پارلمان قانون دیگری تصویب شد که به آن «دسته نزاهه» گفته می‌شود که به معنی کمیسیون پاک‌دستی است. این کمیسیون اختیار دارد در هر جایی به طور سرزده برای نظارت بر زندگی شخصی و اداری وارد شود. همانطور که ملاحظه می‌کنید، بوسیله این ساختارهای مستقل از دولت، برنامه‌هایی برای نظارت بر کارهای اداری و مالی حکومت طراحی شده‌است.

برای جلوگیری از مهاجرت بی‌رویه و حفظ روستاهای باقی مانده چه تدبیری اندیشیده شده است؟
بنده این نکته را فراموش کرده‌بودم و از این پرسش شما تشکر می‌کنم. در حال حاضر اگر کسی بخواهد در روستا به طور مثال خانه‌سازی کند، حکومت ۷۵۰۰ دلار وام بلاعوض به وی می‌دهد. دوم ۸۵ هزار دلار وام بدون بهره به کسی می‌دهد که در روستاها کار باغداری، کشاورزی و دامداری انجام دهد. همچنین، دولت ۴۰ هزار دلار به صنایع کوچک وام می‌دهد.

این وام به فردی که در روستا می‌خواهد فعالیت صنعتی راه اندازی کند داده می‌شود؟
بله. اگر بخواهید یک کارخانه کوچک آب معدنی احداث کنید ۴۰۰ هزار دلار وام بدون بهره به شما تعلق می‌گیرد. ۹۰ هزار دلار وام بیکاری پرداخت می‌شود. جوانی که قصد ندارد در بخش دولتی فعالیت کند و تصمیم دارد خوداشتغالی ایجاد کند به او ۱۰ هزار دلار داده می‌شود. نکته جالب اینکه امسال این وام کشاورزی که به لیسانس‌های کشاورزی تعلق خواهد گرفت. شخصی که فارغ‌التحصیل رشته کشاورزی باشد، وقتی لیسانس خود را بگیرد و تضمین دهد در بخش کشاورزی فعالیت کند، حکومت ۸۵ هزار دلار وام در اختیار او قرار خواهد داد. این موارد همه از برنامه‌هایی است که حکومت برای آباد کردن حاشیه شهرها و روستاها در نظر گرفته است.

امکان دارد این مسئله خطر دیگری ایجاد کند که نیاز به دقت بیشتری دارد. در حال حاضر حجم زیاد سرمایه‌گذاری زیربنایی صورت می‌گیرد، آیا نگران تورم نیستند؟
نقدینگی افزایش نخواهد یافت. نقدینگی هنگامی بالا می‌رود که به طور مثال شما درآمد کارمندان را افزایش دهید. در حالی که فردی که مرغداری راه‌اندازی می‌کند، ۱۰ تا ۱۵ نفر مشغول به کار تولیدی می‌شوند. این نقدینگی را افزایش نخواهد داد. بر عکس این در رشد اقتصادی کردستان تأثیرگذار است. هنگامی نقدینگی افزایش می‌یابد که در بخش خدمات‌رسانی و کارمندان دولت، دستمزدها را افزایش دهید.

نکته دیگری که در این مدت درباره مسکن متوجه شدم این است که قیمت آن رشد بسیاری داشته است و در رسانه‌ها نیز درباره آن بحث صورت می‌گیرد. آیا شما برآوردی از هزینه‌های خانوارها در دهک‌های مختلف اقتصادی شهروندان، اعم از روستا و شهر دارید؟
ما به طور تقریبی مشکل مسکن را حل کرده‌ایم. هر یک از کارمندان دولت بدون محدودیت میتواند تا ۱۵۰ هزار دلار وام مسکن دریافت کند. در خصوص افزایش قیمت‌ها احتمال دارد قیمت ویلاها بالا رفته باشد که آن هم نشان‌دهنده این است که وضعیت اقتصادی مردم بهتر شده است. به عنوان مثال قبلاً یک ویلا را ۱۵۰ هزار دلار خریداری می‌کردید، اکنون این ویلا به ۲۰۰ هزار دلار رسیده است. اما قیمت آپارتمان دو خوابه کاهش یافته است. این کاهش به جهت کاهش در هزینة تولید واحد مسکونی است؛ چون مواد اولیه آن همچون آجر، سیمان، آهن و غیره داخل کردستان تولید می‌شود. علاوه بر این که حکومت به جوانی که قصد ازدواج داشته باشد، ۲ هزار دلار وام می‌دهد. اکنون پارلمان عنوان می‌کند که دو هزار دلار کم است و باید آن را به ۴ هزار دلار افزایش دهیم که به احتمال زیاد تصویب خواهد شد. اکنون شما محاسبه کنید که یک زوج فارغ‌التحصیل که کارمند هم هستند و تصمیم به ازدواج دارند، ۸ هزار دلار وام دریافت خواهند کرد که به واحد پول ایران نزدیک ۹ میلیون تومان است.

برای افرادی که دارای مشکلاتی خاص همچون معلولیت و از کار افتادگی هستند، چه برنامه‌هایی دارید؟
ما در اینجا یک شبکه حمایت اجتماعی داریم. کسانی که نمی‌توانند کار کنند، دو گروه هستند. اول کسانی که در جنگ آسیب دیده‌اند. آن‌ها اعتبارات خاصی دارند و حقوق ویژه‌ای به آن‌ها تعلق می‌گیرد.

چه سازمانی متولی این کار است؟
درکردستان وزارتی به نام وزارت شهدا داریم و در آن جا واحدی مخصوص آسیب‌دیدگان وجود دارد. گروه دوم کسانی هستند که تحت حمایت وزارت کار و امور اجتماعی هستند. به طور مثال خانواده‌های بی‌سرپرست که آن‌ها نیز به صورت ماهانه حقوق ثابت، که کمتر از خط فقر نباشد، دریافت می‌کنند.

بیمه چه وضعیتی دارد؟
در کردستان عراق دو مشکل اساسی داریم و به عبارت دیگر دو فرصت سرمایه‌گذاری داریم. اول در زمینه بیمه، که ماه پیش مقررات آن را تدوین کردیم. اکنون افرادی از ایران درخواست کرده‌اند که وارد بخش بیمه شوند. دوم در زمینه بانکی، مقررات بیمه را تدوین کردیم و انتظار داریم که کمپانی‌های بزرگ وارد عرصه بیمه شوند. البته دارند از آن هم استقبال می‌کنند و شروع هم کرده‌اند.

یعنی سیستم بانک‌ها نوسازی خواهد شد؟
بله؛ قبلاً بانک‌ها به کردستان نمی‌آمدند. تقریباً نزدیک به دو سال است که بانک‌ها در کردستان حضور یافته‌اند. چند درخواست هم از بانک‌های ایرانی برای فعالیت در کردستان عراق داریم. این موارد فرصت‌های جدید سرمایه‌گذاری هستند. امکان دارد پس از ۳ تا ۴ سال دیگر چنین فرصت‌هایی وجود نداشته باشد.

آیا شما از متخصصان بین‌المللی و ایرانی، برای مشورت یا ایده گرفتن در طراحی و همچنین تدوین برنامه‌ها استفاده کرده‌اید؟
ما تاکنون از متخصصان ایرانی بهره نگرفته‌ایم. اما قسمت مشاوران را در همه بخش‌ها داریم. مزیتی که خود کردها دارند این است که در همه زمینه‌های تحصیلی توانایی‌های لازم را دارند. شما دقت کنید بنده دارای دکترای توسعه از دانشگاه تهران هستم. یکی از دوستان دیگر دکترای توسعه خود را از دانشگاه هاروارد و شخص دیگری مدرک خود را از پاریس دریافت کرده است. در دوران صدام بیشتر کردها به کشورهای دیگر پناهنده شده بودند و در آن جا ادامه تحصیل دادند و اکنون دارای توانایی‌های لازم هستند.
ما برنامه ای داریم که از سال گذشته عملیاتی شده است و آن اختصاص ۱۵۰ میلیون دلار برای بورس دوره‌های فوق لیسانس و دکترا است. ما افراد را به بهترین دانشگاه‌های آمریکا، اروپا و انگلستان اعزام کرده‌ایم. چون شما بحث عدالت‌خواهی را مطرح کردید، جالب است که بدانید برای اعزام دانشجویان تفاوتی بین افراد قائل نبوده‌ایم و این کار به صورت شفاف انجام می‌شود. متقاضیان یک فرم الکترونیکی را تکمیل می‌کنند و بر اساس پاسخ‌شان به آن‌ها امتیاز تعلق خواهد گرفت.

یعنی بین شهروندان تمایزی قایل نیستید؟
هیچ فرقی نمی‌کند. ما آن‌ها را تنها بر اساس معدل، پذیرش و اعزام می‌کنیم. چنانچه فردی هم کارمند باشد، مبنا بر اساس سنوات خدمت خواهد بود. در دوره اول حدود ۳۰۰ نفر به این دوره‌ها رفته‌اند. در دوره جدید نیز ۳۰۰ نفر بعدی اعزام خواهند شد. جالب است بدانید حکومت چه امتیازهایی برای آن‌ها قایل است؟ به هر نفر ماهیانه ۱۵۰۰ دلار، که اکنون به ۱۸۰۰ دلار رسیده است، می‌پردازد. علاوه بر آن هزینه رفت و آمد آن‌ها را نیز پرداخت خواهیم کرد. هزینه شهریه آن‌ها نیز به هر میزان باشد پرداخت خواهد شد. حتی هزینه یادگیری زبان را هم متقبل می‌شویم. چنانچه فردی کارمند دولت باشد حقوق او پرداخت خواهد شد.

آیا ضمانتی وجود دارد که پس از پایان دوره تحصیلی بازگردند؟
شخصی که از کردستان برای تحصیل به بریتانیا برود پس از پایان دوره دو ساله فوق لیسانس خود، بر اساس تفاهم نامه‌ای که با دولت انگلستان داریم، این کشور اجازه سکونت به او نخواهد داد. مسئله دیگر اینکه خود آن‌ها در کردستان عراق برای بازگشت ضمانت داده‌اند.

به عنوان پرسش آخر، مهم‌ترین آسیب‌هایی که احتمال دارد این چارچوب و چشم‌انداز مثبتی را که شما ترسیم کردید، تهدید کند، چه چیزهایی است؟
بنده این ناآرامی‌ها را به عنوان بی‌ثباتی نمی‌دانم؛ به این دلیل که نوع نظام و دولت‌داری در کردستان عراق، یک نظام دموکراسی است. نظام‌های دموکراسی از بی‌ثباتی نمی‌هراسند. ما رسانه‌های آزاد داریم و دارای اپوزیسیون هستیم. انتخابات پارلمانی، که برای یک دوره چهار ساله است با نظارت بین‌المللی صورت گرفته است. در نظام‌های دموکراتیک این اعتراض‌ها، که بنده از آن به عنوان اعتراض یاد می‌کنم، نه تنها موجب بی‌ثباتی نمی‌شوند، بلکه موجب توسعه در نظام دموکراسی خواهند شد.

یعنی شما نگران نیستید که آن اعتراض‌ها رادیکال‌تر شود؟
خیر؛ اعتراض‌ها چه تند باشد چه ضعیف، اعتراض است و درجه دو و سه ندارد. بنده بر این باور هستم که هنگامی شما یک «نه» را بگویید این نه گفتن درجه ندارد. دیگر این که، امکان دارد دو سال دیگر ترکیب ائتلاف‌ها تغییر کند و به عنوان مثال، امسال حزب دموکرات کردستان عراق و حزب اتحادیه میهنی متحد شوند اما پس از ۲ سال دیگر حزب گوران با اتحاد اسلامی و کومله اسلامی و دیگران ائتلافی تشکیل دهند. از آنجا که نظام، دموکراسی است ما نگران این اعتراض‌ها نیستیم و آنها را عاملی برای تقویت دموکراسی محسوب می‌کنیم.
بنده بر این باور هستم، باید از توانایی‌های همه افراد استفاده کنیم. در زمان آقای نیچروان بارزانی آن تجربه‌ای که ما داشتیم دولت واحدی بود. از برادران حزب اتحاد اسلامی، جماعت اسلامی و از سایر افراد و احزاب دیگر حضور داشتند. اتفاقا این موجب می‌شد که ما از مجموعه توانایی‌های بیشتری استفاده کنیم.
در حال حاضر آن تزی که آقای مسعود بارزانی دارند، این است که ما دارای برنامه‌ای اصلاحی هستیم. چنانچه شما هم این تحمل را دارید و هدف انجام اصلاح دارید، در این کار با ما همگام شوید. نکته دیگر این که ما انتخابات استانی را پیشِ‌رو داریم و چون زمان کمی تا انتخابات باقی است، این اعتراض‌ها در خودشان جذب می‌شوند. امروز آن‌هایی که اپوزسیون هستند، امکان دارد فردا دولت در دست‌شان باشد.

با سپاس از شما برای فرصتی که در اختیار گذاشتید.


نظر بدهید