لوگوی گفتگو فصلنامه فرهنگی و اجتماعی

شناختن و شناساندن همسایه: کتاب‏های مربوط به ایران در ترکیه سدة بیستم

سرحان آفاجان

گفتگو شماره ۵۹






ایران و ترکیه فراتر از همسایگی دارای وجوه مشترک و بده‏بستان‏های تاریخی، فرهنگی و ادبی هستند. با این همه، در میان کشورهای جهان هیچ همسایگانی را نمی‏توان یافت که مناسبات‏شان را برپایه «تصورات» بنا کنند. در جغرافیایی که حافظة تاریخی مردم آن با مفاهیم انتزاعی نظیر «احساس غرور و شرم» و «شایستگی اجدادی» و «یا شرمساری اجدادی» مملو گشته، نباید تعجب کرد که مفهوم «دیگری» به عنوان عنصر تکمیل کنندة این حافظه عمل نماید. بدین ترتیب در ذهن یک ترک، با معلومات متوسط تاریخی، واژة ایران بلافاصله تداعی کننده واژه توران است، اما درک و دریافت حاصل از این تداعی و یا حتی رقابت، چندان که به نظر می‏رسد ساده نیست. اگر حافظة تاریخی را کنار بگذاریم برای هر ترک واژه ایران احساس احترام و نگرانی را برمی‏انگیزد، اما بیش از هر چیزی این واژه تداعی کننده نوعی «معما» است. این معماگونگی و پردة اسرار پیرامون آن به قدری عمیق است که شمار کسانی که تصور می‏کنند زبان گفتگو در ایران نه فارسی بلکه عربی است و یا حتی کسانی که نمی‏دانند ایران همسایة ترکیه است، چندان هم کم نیست. ممکن است گفته شود که این کاستی که تحت تأثیر فرهنگ عمومی رایج در عصر ما شکل گرفته، چندان هم پدیدة نادری نیست. لیکن این جنبه از موضوع نیز چندان که تصور می‏شود سهل و ساده نیست. چرا که در ترکیه کم نیست شمار افرادی که با آگاهی از موقعیت ایران به عنوان تنها کشور مسلمان که علیرغم همسایگی وگاه سهولت دسترسی، تحت سلطة عثمانی درنیامد، می‏گویند ترکیه کم نیستند افرادی که در ترکیه معتقدند باید... به جای صرف وقت برای ورود به اتحادیة اروپا به کشور «قدرتمندی» نظیر ایران نزدیک شود. پس پیش از هر چیز بایدبه این دو پرسش جواب داد: اولاً ایران از منظر ترکیه به عنوان همسایه‏اش چگونه دیده می‏شود؟ ثانیاً، در حال حاضر که تقویم در ترکیه سال ۲۰۱۱ و در ایران ۱۳۹۰ را نشان می‏دهد چرا این موضوع مهم است؟

ابتدا به پرسش نخست می‏پردازیم. پاسخ به این پرسش نه تنها از جهت برداشت از مفهوم ایران و احتمالاً تحول آن مفهوم و در صورت تحول، سیر آن، بلکه از جهت نشان دادن سیر تحول مفهوم «ترک» و «ترکیه» نیز مهم است. بی‏تردید مفهوم ایران از ابتدای قرن بیستم که نویسندگان ترک از هم‏نژادان‏شان در این کشور و احوال پر ملال آنها دم می‏زدند تا به امروز که آن را یک «بازیگر» در خور اعتنا در صحنة سیاست بین‏المللی می‏بینند، پیچیدگی‏ها و فراز و نشیب‏های فراوان را از سرگذرانده است. و یا اینکه ایران برخلاف تصور نه کشور ملاها، زنان چادری و حاکمیت یک دست، بلکه چنان که رویدادهای اخیر نشان داد صحنة حضور جریان‏ها و طیف‏های سیاسی گوناگون است. پاسخ به پرسش نخست ناگزیر به ترجیح پاسخ‏دهنده بستگی خواهد داشت. زیرا برای بررسی نوع نگاه به ایران در ترکیه می‏توان به «ابزارها» و مواد گوناگون متوسل شد. در این مقاله برای رسیدن به پاسخ و بررسی موضوع، کتاب‏های چاپ شده دربارة ایران از ۱۹۰۰ تا کنون، به ویژه پس از اعلان جمهوری در ترکیه را ابزار کار خود قرار دادیم. به منظور تسهیل درک خواننده و هم ضرورت کار، به جای یک واحد زمانی تقریباً صد ساله، مناسب دیدیم این زمان را به دوره‏های مشخص تقسیم کنیم. این دوره‏ها عبارتند از ابتدای قرن بیستم تا انقلاب ۱۹۷۹ [۱۳۵۷]، از ۱۹۷۹ تا سال ۲۰۰۰ و از ۲۰۰۰ تا به امروز. پیشاپیش لازم به ذکر است که در این مقاله مدعی ارائه یک کتابشناسی کامل و یا ترسیم همه جانبة برداشت مطبوعات ترکیه از مفهوم ایران، نیستم. بنابراین مقالة حاضر صرفاً کوششی مقدماتی است برای بررسی موضوع مورد بحث.
پیش از ورود به موضوع مورد بحث لازم است چند نکته را دربارة روش‏شناسی این پژوهش بگویم. در جریان پژوهش، یافتن فهرست چاپی کتاب‏هایی که در طول قرن بیستم درباره ایران به نگارش درآمده‏اند، ممکن نشد. به این سبب برای شناسایی چنین کتاب‏های به کتابخانه‏های مهمی چون، کتابخانه مجلس ملی ترکیه، کتابخانة ملی و چندین کتابخانة دیگر رجوع شد. پس از آگاهی و ارائه تحلیلی کوتاه از هر دوره و کتاب‏هایی که به نظرم مهم و برجسته بودند، کتاب‏ها را فهرست کرده‏ام. اما در مورد سایر کتاب‏ها فقط به داده‏های کتاب‏شناسی اکتفاکرده‏ام. از بررسی محتوای کتاب‏های هر دوره چنین برمی‏آید که نویسندگان آنها بر موضوع واحدی متمرکز نیستند. به عنوان مثال «ترکان ایران» همچون دورة نخست در دورة سوم نیز موضوع بعضی از کتاب‏ها را تشکیل می‏دهد.

۱۹۷۹-۱۹۰۰: از هم‏نژادگرایی تا بی اعتنائی
نتیجه‏ای که از بررسی‏هایم گرفتم این بود که از ده سال پیش از برقراری نظام جمهوری در ترکیه (۱۹۲۳) تا ۱۹۷۹، دربارة ایران نوعی بی اعتنائی حاکم بود. در پارادایم سیاست خارجی ترکیه، خاورمیانه که ایران نیز جزیی از آن به شمار می‏آید مدت درازی به عنوان یک باتلاق تلقی می‏شد، لذا طی این مدت، پژوهش چندانی دربارة ایران صورت نگرفت. در سال‏های اولیه دورة مورد بحث در یکی از متون گفته شده است «باید اعتراف کنم به جای آن که تمام دنیا ایران را به واسطة ما بشناسد، ما اطلاعات‏مان را دربارة ایران از روزنامه‏های دشمن به دست می‏آوریم.»(۱)
در پایان دوره نیز در کتابی چنین آمده‏است ایران تحت حکومت شاهنشاه محمدرضاشاه پهلوی برای جهانیان بقچة بسته‏ای را ‏می‏ماندکه هیچ‏کس از درون آن خبر ندارد. کسی نمی‏داند در این کشور چه می‏گذرد؟ از سوی دیگر در سر بالایی خیابان چغال آغلو(۲)
در ویترین کتابفروشی‏ها کتاب‏هایی با موضوع «انقلاب کنگو» به چشم می‏خورد. در حالی که روشنفکر ترک درباره ایران هیچ نمی‏داند.»(۳)
اما در ابتدا و انتهای این دوره می‏توان از افزایش علاقه و توجه به ایران سخن گفت. در سال‏های واپسین قرن بیستم، موضوع «ترکان ایران» مورد توجه ملی‏گرایان قرار گرفت و هر از چند گاهی در نوشته‏های پان‏ترکیست‏ها موضوع بحث واقع شد. در سال‏های آخر دهة ۱۹۷۰ نیز انقلاب و بحران‏های داخل مورد توجه و بحث بودند.
یکی از این کتاب‏ها برگزیده مجموعه مقالاتی است که روشنی بیگ در سال ۱۹۲۴ در روزنامة وطن تحت عنوان "چهره واقعی ایران" به نگارش درآورد. یکی از موضوع‏های اصلی کتاب روشنی بیگ «ترکان ایران» تشکیل می‏دهد. به عنوان مثال در این کتاب جملاتی از این دست برمی‏خوریم: «چهار میلیون ترک زیر یوغ اسارت دولت ایران دست و پا می‏زنند»؛ ترکان ایران همواره برادران ترکشان را که بارها آنها را از قتل عام توسط ارمنی‏ها و «ستم» فارس‏ها نجات داده‏اند، با سرور و شادی پذیرا شده‏اند.» نویسنده مقالات همچنین ادعا کرده است که ایرانی¬ها به رغم بی‏طرفی‏شان در جنگ جهانی اول و اشغال کشورشان توسط انگلیس و روسیه نه تنها در مقابل آنها مقاومت نکردند بلکه حتی در تسهیل کار آن دو قدرت کوشیدند، اما با ترکیه کینه‏ورزیدند. مقالات روشنی بیگ بازتاب وسیعی یافت. غنی‏زاده در همان سال نگارش مقالات از برلین با نوشتن مقالاتی تحت عنوان «پاسخ به روشنی‏بیگ» پاسخ داد.(۴)
اما محمدامین رسول‏زاده که او هم ده سال پیش از روشنی‏بیگ به همین موضوع پرداخته در مقایسه با روشنی‏بیگ، از لحاظ روش و محتوا متعادل و ملایم با موضوع برخورد کرده است. رسول‏زاده که همزمان هم نویسنده و هم مرد سیاست نیز بود درباره ایران، تاریخ، فرهنگ و سیاست آن و به ویژه در مورد ترکان این کشور به خوانندگانش آگاهی می‏دهد. و به خوانندگانش هشدار می‏دهد که جمعیت ترک ایران برخلاف تصور غیر از آذربایجان در مناطق جنوبی و شمالی ایران نیز زندگی می‏کنند.
خسرو گرده (Hüsrev Gerede)یکی از دیپلمات‏های برجسته که در فاصله سال‏های ۱۹۳۴-۱۹۳۰ یعنی همزمان با سال‏های آغازین اعلام جمهوری در ترکیه و سلطنت رضاشاه، در ایران، مأموریت داشت، خاطراتش را در قالب کتابی به چاپ رساند، گرده در خاطرات خود به مسائلی چون مسافرت رسمی شاه به ترکیه در سال ۱۹۳۴ که خود یکی از سازمان‏دهندگان این سفر بود، پرداخته است. خسرو گرده که خود شاهد روند نوسازی در ترکیه بوده درباره اجرای روند مشابه در ایران به اظهار نظر پرداخته است. از این جهت مشاهدات او حائز اهمیت فراوان است.
حسین بایکارا نیز در کتاب خود برخلاف ادعای شاه که ایران را برای جهانیان کشوری با ثبات و مرفه جلوه دهد تلاش دارد نشان دهد که ایران دارای بحران‏های داخلی و شدید است. بایکارا از بی‏خبری نسبی ترک‏ها از رویدادهای داخل ایران شکوه می‏کند او همان کسی است که در مقدمه کتاب خود می‏نویسد: «حال آن که در سربالای خیابان چغال اغلو (محل تمرکز ناشران استانبول) کتاب‏های درباره انقلاب «انقلاب کنگو» به چشم می‏خورد» پایکار باز هم در جای دیگر در مقدمه کتابش می‏نویسد که به‏رغم نیاز کتاب‏های کسروی و امیرخیزی این کتاب‏ها را در ترکیه نشر نشده است و ناگزیر آنها را از طریق یک دوست (نام دوست را ذکر نمی‏کند) تأمین کرده‏است. بایکارا در این کتاب به بررسی تاریخ ایران از شورش باب و مقاومت تبریز تا قیام خیابانی و تجربه مصدق می‏پردازد.

برخی از کتاب‏های چاپ شده در دورة نخست به ترتیب زمان نشر:
فرید کام، فلسفه ایران باستان، آنکارا، انتشارات نخست وزیری، بی تاریخ.
محمد اشرف، ایران در آتش، استانبول، مطبعه ینی گازنه، ۱۹۰۸
سلیمان نظیف، ناصرالدین شاه و بابی‏ها، استانبول، قناعت، ۱۹۲۳.
روشنی بیگ، چهره واقعی ایران، آنکارا: مطبعه ارکان حربیه، ۱۹۲۶.
حسین اطلسی ،(۵) معلومات مختصر از زراعت، صناعت، تجارت، اقتصاد، مالیه و نظام ممالک ایران، استانبول، آباژولی، ۱۹۳۶.
جمیل سنا انگون، بودا و کنفوسیوس، فلسفه مصر، فینقی، سومر آکد، ایران، هندوچین، استانبول، انتشارات تفیض، ۱۹۴۱.
صغان آذر، ترکان ایران، استانبول، مطبعه جمهوریت، ۱۹۴۲.
احمد آقا اغلو، ایران از ۱۵۰۰ تا ۱۹۰۰، آنکارا، مطبعه نخست وزیری، ۱۹۴۳.
احمد اکرم، ایران امروز، استانبول، کتابخانه معلم احمد خلیل، ۱۹۴۳.
شمس‏الدین گون آلتای، تاریخ ایران، از دوره باستان تا حمله اسکندر، آنکارا: انتشارات بنیاد تاریخ ترک، ۱۹۴۸.
محمد باقی، ارتش دوست روز به روز قدرتمندتر می‏شود، استانبول، ؟۱۹۴
رضوان بیگ اغلو خسرو گرده، خاطرات سیاسی من؛ ایران ۱۹۳۴-۱۹۳۰، استانبول: انتشارات وقت، ۱۹۵۲.
بکیر کونوک اغلو، مناسبات سیاسی ایران و عثمانی؛ ۱۵۹۰-۱۵۷۸، استانبول، دانشکده ادبیات دانشگاه استانبول ،.۱۹۶۲
فرهاد آک یورک، دوستی ایران و ترکیه و تعادل سرمایه‏گذاری در آناتولی، آنکارا، انتشارات ینی دسن، ۱۹۶۶.
احد زرفروشان، اصلاحات ارضی در ایران، استانبول، بی نا، ۱۹۷۳. (۶)
حسین بایکارا، جنبش‏های انقلابی و آزادی بخش در ایران، استانبول، انتشارات امک، ۱۹۷۸.
فاروق سومر، نقش ترکان آناتولی در تشکیل دولت صفوی، آنکارا، بنیاد تاریخ فرهنگ سلجوق، ۱۹۷۹.
محمد امین رسول‏زاده، ترکان ایران، مقالات سبیل‏الرشادو تورک یوردو، به اهتمام یاور اک پینار، عرفان مراد یلیدریم و صلاح‏الدین چاغین، استانبول: انتشارات تورک دنیا، ۱۹۹۳. (۷)
یعقوب نجف‏زاده، فرودسی و ملی‏گرایی ایرانی، استانبول، مطبعه سمیح لطفی، بی‏ تاریخ.
محمدزاده ، میرزا بالا، ارامنه و ایران، به اهتمام یاووز ارجان، آنکارا، دانشگاه آنکارا، ۱۹۹۴.

۲۰۰۰ ـ ۱۹۷۹ ایران در چارچوب مباحث مربوط به انقلاب
بازتاب انقلاب ۱۹۷۹ را در تمام دنیا و به ویژه در کشورهای اسلامی می‏توان در مطبوعات آن دوره و سال‏های بعد مشاهده نمود. علاوه بر کتاب‏هایی که هدف‏شان انعکاس رویدادهای مربوط به انقلاب ایران بود، طرفداران انقلابیون، اعم از اسلام‏گرا، چپ و ملی‏گرای ایرانی در ترکیه نیز هر کدام از دیدگاه خود به تحلیل انقلاب می‏پرداختند. در این میان اسلام‏گرایان جایگاه ویژه‏ای داشتند. در ترکیه دهة ۱۹۷۰ جنبش اسلام‏گرایی را می‏توان به دو جناح سیاسی واجتماعی تفکیک کرد. جناح سیاسی را که تحت تأثیر جنبش بینش ملی به صحنه آمده بود می‏توان تکامل‏گرا و جناح اجتماعی اسلام‏گرایی را نیز می‏توان انقلابی نامید. جناح تکامل‏گرا بر این اعتقاد بود که اصلاح جامعه و کل نظام در پی تربیت اولاد وطن همچون یک مسلمان واقعی ممکن خواهد بود. اما جناح انقلابی خواهان تغییر بنیادی در اساس جامعه و نظام اجتماعی بود.
هر دو جناح مطابق با دیدگاه و نگرش خود یا از انقلاب ایران هواداری کردند و یا در تلاش برای تبرئه خود به ذم و طعن آن پرداختند. دو شعار «الله اکبر، خمینی رهبر» و «ترکیه ایران نخواهد شد» به ساده‏ترین وجه بیانگر حیات اجتماعی ـ سیاسی حاکم بر ایران و ترکیه آن دوره بود.
به عنوان مثال علی بولاچ یکی از نویسندگان برجستة اسلام‏گرا در کتابی که با نام مستعار محمد کریم به نگارش درآورده، قرائتی اسلامی و همدلانه از انقلاب ایران به دست می‏دهد. علی بولاچ، در این کتاب همچون سایر کتاب‏های مشابه، پس از بررسی زمینه‏های تاریخی انقلاب ۱۹۷۹ و سیر جریان انقلاب، آن را به عنوان یک جنبش ضد «شرک» و ضد «ستم» و ضد امپریالیستی تحلیل کرده‏است. همدلی و هواداری نویسنده از آیت‏الله خمینی [ره]، ضدّیت با شاه و نیز تأکید بر وجوه اسلامی انقلاب ۱۹۷۹ از خلال نوشته‏های وی کاملاً آشکار می‏شود. نویسنده در کتاب خود بارها از عبارت‏های ضد امپریالیستی استفاده می‏کند و انقلاب ایران را نیز در همین چارچوب می‏بیند. بولاچ در بخش سوم کتاب که جالب‏ترین بخش آن نیز هست، به بررسی واکنش‏های مختلف در کشورهای جهان و ترکیه پرداخته است. وی در بررسی واکنش ترک‏ها، نگاه جناح‏های مختلف اسلام‏گرایی به انقلاب ایران را ارزیابی و از ناخشنودی بعضی از گروه‏های اسلام‏گرا از انقلاب ایران، انتقاد می‏کند.
از سوی دیگر کتاب برهان بز گییگ که عنوانی پر مدعا نیز بر روی جلد آن نقش بسته، نمونه‏ای از تحلیل‏های ناهمدلانه با انقلاب ۱۹۷۹ است. بزگییک درست در نقطه مقابل دیدگاه محمد کریم، انقلاب ایران را در زمرة دیگر از آشوب‏هایی می‏داند که طی صدها سال در ایران بچشم می خورد. افزون بر این نویسنده با رد اسلامی بودن انقلاب ایران ادعا می‏کند که ایران را به خاطر آشوب‏های متمادی بتوان «کشور کشمکش‏ها» نامید.
علاوه بر کتاب‏های فوق نویسندگانی را نیز می‏توان یافت که شاهد دست اول رویدادهای پیش و پس انقلاب و خود انقلاب بوده‏اند. به عنوان مثال کتاب تورگوت تولومن از جهت حضور او در ایران در سال‏های حساس ۱۹۸۰-۱۹۷۸ به عنوان سفیر و همچنین از این نظر که کتاب تلفیقی است از مشاهدات مستقیم مطالعه رویدادها در مراحل بعد، فوق‏العاده مهم است.
کتاب نوال چیزگین از جهت ارائه جزئیات اهمیت فوق‏العاده‏ای دارد. چرا که چیزگین به واسطه دوستان ایرانی‏اش از ایام تحصیل در دانشگاه با ایران و فرهنگ آن از نزدیک آشنا شد و در سال‏های بحرانی پیش از انقلاب به ایران رفت و در ایران ازدواج کرد. یک سال طوفانی پس از انقلاب را نیز در ایران سپری نمود. چیزگین در شرح مشاهدات خود با زبانی صمیمانه «معمای ایران» شرح می‏دهد. چیزگن با تأکید بر استمرار آثار زرتشتی‏گری در ایران و شامانیزم در ترکیه در بخش پایانی کتاب به این پرسش که آیا «ترکیه ایرانی دیگر خواهد شد؟» پاسخ منفی می‏دهد.

کتاب‏های چاپ شده در دوره دوم بترتیب زمان نشر
عبدالله یمان، ایدئولوژی انقلاب ایران و خمینی، انشارات کوناک، ۱۹۷۹.
عثمان تونج، پیروزی اسلام در ایران؛ حادثه عصر، استانبول، انتشارات پینار، ۱۹۷۹.
محمد کریم، انقلاب اسلامی ایران، استانبول، انتشارات اندیشه، ۱۹۸۰.
برهان بز گییک، ایران از دیروز تا فردا، انتشارات یالچین، ۱۹۸۱.
مصطفی طالب گون‏گور، خمینی و انقلاب ایران؛ تحلیل مستند، استانبول، انتشارات آراشدیرما، ۱۹۸۳.
مصطفی طالب گون‏گور، خمینی و اسلام، استانبول؛ انتشارات آراشدیرما، ۱۹۸۵.
زیتون افسرف، به ایران چگونه باید نگریست؟، آنکارا، انتشارات آیلیک، ۱۹۸۶.
ایلهان کایا، تله ایران، فاجعه یک ابرقدرت، استانبول، انتشارات نهر، ۱۹۸۷.
محمد متین‏ار، دهه فجر ، یادداشت¬های ایران، استانبول، انتشارات پریم، ۱۹۸۹.
اسماعیل کایابالی، سایه گسترده ایران بر آناتولی، خطوط اساسی و تاریخ مختصر واقعیت¬ها: ۱۹۸۹ـ ۱۴۵۳، آنکارا، ست افست، ۱۹۹۰.
اسماعیل بشیکچی، تروریسم دولتی در خاورمیانه، انتشارات یورت کتاب، ۱۹۹۱.
اسماعیل زنگین، انقلاب ایران و تاثیر آن بر خاورمیانه، استانبول، انتشارات ملیت، ۱۹۹۱.
سرپیل اوثور، دین، سیاست و زن در انقلاب ایران، انتشارات آلان، ۱۹۹۱.
عزت ساک، فرمان‏های مربوط به ممنوعیت فروش بردگان ایرانی، قونیه، دانشگاه سلجوق، ۱۹۹۳.
نوال چیزگن، دو کشور دو انقلاب؛ ترکیه ـ ایران، استانبول، انتشارات سای، ۱۹۹۴.
مصطفی بوچه، دیروز، امروز و فردای مناسبات ایران و ترکیه، استانبول، انتشارات آکادمی علوم نظامی، ۱۹۹۴.
جهان آکتاش، انقلاب و زن، استانبول، انتشارات نهر، ۱۹۹۶.
علی تکین، جایگاه تروریسم در سیاست خارجی ایران، آنکارا، اورآسیا مرکز، ۱۹۹۷.
فایق پولوت، خراسان سرزمین کیست؟، استانبول، انشارات برفین، ۱۹۹۸.
تورگوت تولومن، خاطرات انقلاب ایران، استانبول، انتشارات بغازایچیف ۱۹۹۸.
طاها اک یول، مذهب و دولت در ایران و عثمانی، استانبول، انتشارات آد، ۱۹۹۹.

۲۰۱۱-۲۰۰۰: انرژی هسته‏ای و کشور هدف به عنوان مباحث اصلی
فاصله پس از سال ۲۰۰۰، به ویژه پس از حادثه معروف ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و توجه بین‏المللی به فعالیت‏های هسته‏ای ایران در اوت ۲۰۰۲ از جمله به واسطة «افشاگری» مخالفان حکومت، ایران موضوع مباحثاتی چون انرژی هسته‏ای، سلاح و تروریسم قرار گرفت. جرج بوش رئیس جمهور امریکا با گفتن اینکه «یا با ما هستید یا بر ما!» از کشورهای جهان خواست تا موضع خود را در برابر کشورهایی که او آن را «محور شرارت» نامید، مشخص کنند. ترکیه نمی‏توانست نسبت به بروز بحران در کشوری همسایه و یکی از تأمین‏کنندگان عمدة انرژی، بی‏اعتنا باشد. پس از حاکمیت حزب عدالت و توسعه در سال ۲۰۰۰ و پایان سیاست مبهم ترکیه در رابطه با خاورمیانه، در افکار عمومی نیز ایران به موضوع بحث قرار گرفت.
کتاب‏های چاپ شده در این دوره عمدتاً برای پاسخ به دو پرسش زیر نوشته شده‏اند: آیا یک ایران هسته‏ای تهدیدی برای ترکیه به شمار می‏آید و چرا ایران آماج تهدیدهای امریکا و متحدانش قرار گرفته‏است؟ پس از حمله امریکا به عراق و ویرانی آن کشور و آنگاه صحبت از حمله به ایران، نگرانی از احتمال تبدیل ترکیه به آماج بعدی اهداف مخفیانه این کشورها در اینگونه کتاب‏ها بازتاب یافت. از سوی دیگر ایران به عنوان اصلی‏ترین تهدید کننده منافع امریکا و متحد اصلی‏اش در خاورمیانه یعنی اسرائیل و همچنین احتمال حمله امریکا به ایران به بهانه وجود سلاح‏های هسته‏ای مباحث مؤکد کتاب‏های این دوره را تشکیل می‏داد. در کنار این تحلیل‏ها، کسانی چون طلحه کوسن و محمد تونجل نیز صرفاً به شرح رویدادها و مسایل ایران پرداخته‏اند.
البته پس از ریاست جمهوری احمدی‏نژاد و شکل‏گیری یک صحنه سیاسی دوگانه محافظه‏کار ـ اصلاح‏طلب در ایران، نویسندگان و تحلیل‏گران ترک به نظام سیاسی و ساختار درونی سیاست در این کشور نیز علاقه نشان دادند. کسانی چون جهان آکتاش، آصف حسین و نیلوفر گول از این منظر به تحلیل مسائل ایران پرداخته‏اند.

کتاب‏های چاپ شده در دوره سوم بترتیب زمان نشر
سلیمان اولوداغ، سیاحت در ایران و توران، استانبول، انتشارات درگاه، ۲۰۰۰.
محمت سارلی، مناسبات ایران و ترکیه، آنکارا، مرکز پژوهش‏های آتاترک، ۲۰۰۰.
سامی اغوز، ایران عصر خاتمی، استانبول، انتشارات ایلتیشم، ۲۰۰۰.
اسماعیل آکا، فرمانروایی ترکمانان در ایران؛ دوره قراقویونلو، آنکارا، بنیاد تاریخ ترک، ۲۰۰۱.
ملتم وورال، ایران آن سوی همین کوه است، انتشارات جمهوریت، ۲۰۰۱.
اوزجان بورد آلان، مسافرت در ایران، استانبول، انتشارات ام، ۲۰۰۱.
رمزی کلیچ، معاهدات سیاسی در قرون ۱۶ و ۱۷، استانبول، انتشارات تز، ۲۰۰۱.
علی فواد سراج، تحلیل نظامی جنگ ایران و عراق، آنکارا، مرکز تحقیقات استراتژیک، ستاد ارتش، ۲۰۰۲.
علی قفقاسیالی، برگزیده ادبیات ترکان ایران، ارز روم، دانشگاه آتاترک، دانشکده علوم تربیتی کاظم قارابکر، ۲۰۰۲.
عثمان کاراتای، ایران و توران اورآسیا و خاورمیانه در عصر ملت¬های خیالی، آنکارا، انتشارات و پژوهش کارام، ۲۰۰۲.
سمپوزیوم تاریخ مناسبات ایران و ترکیه، آنکارا، بنیاد تاریخ ترک، ۲۰۰۳.
کئوک هان چتین سایا، مناسبات ایران ترکیه پس از انقلاب، استانبول، بنیاد مطالعات خاورمیانه و بالکان، ۲۰۰۳.
گوک هان چتین سایا، از تنظیمات تا انقلاب اسلامی؛ تداوم و تحول در مناسبات ایران و ترکیه، استانبول، بنیاد مطالعات خاورمیانه و بالکان، ۲۰۰۳.
امین عارف شیخ علی¬اف، رقابت¬های ایران، روسیه و ترکیه در ژئوپولیتیک قفقاز و نقش ارمنستان، آنکارا، انتشارات ناتورل، ۲۰۰۳.
علی سنان بیلگیلی، عثمانی، ایران و آذربایجان، ج ۱، تاریخ اجتماعی، اقتصادی، ارزروم، انتشارات یزقیر، ۲۰۰۴.
یاشار کالافات، ترکان ایران، ابعاد ژئوپلتیکی، استانبول انتشارات بدی تپه، ۲۰۰۵.
یاووز چانکارا، بازی جدید: سیاست هسته‏ای ایران، استانبول، انتشارات فرهنگ و هنر آی کیو، ۲۰۰۵.
جهان اکتاش، شعر شرق، سینمای ایران، انتشارات قاپی، ۲۰۰۵.

ییلماز کارا دنیز،خاندان قاجار و مبارزاتی استعماری در ایران، (۱۹۲۵-۱۷۹۵)، استانبول، انتشارات باکیش، ۲۰۰۶.
جهان آکتاش، انقلابیون دیروز، اصلاح‏طلبان امروز، استانبول، انتشارات قاپی، ۲۰۰۶.
اردال شیمشک، اسم رمز: پگا سوس، استانبول، انتشارات ندن کتاب، ۲۰۰۶.
نیلوفر گوله، اسلام در جمهوری، استانبول، انتشارات دانشگاه بیلگی، ۲۰۰۶.
ا.دوغو سلاچی اغلو، موازنه امریکا اسرائیل ـ ایران و نقش ترکیه، استانبول، انتشارات گونی زی، ۲۰۰۶.
عثمان متین اوز ترک، یالچین ساری کایا، ایران به سوی بحران، تحلیل ایران معاصر، استانبول، انتشارات فرق ، ۲۰۰۶.
رمزی کلیچ، مناسبات ایران و عثمانی در دوره سلطنت سلیمان قانونی (۱۵۶۶-۱۵۲۰)، استانبول، انتشارات فرهنگ و هنر آکیو، ۲۰۰۶.
صالح اوزباران، سیاحان پرتغالی در ایران ، ترکیه، عراق ، سوریه و مصر، استانبول، انتشارات کتاب، ۲۰۰۷.
انور اوزون، ادبیات عامه ترکان ایران، ترابزون، انتشارات اثر افست، ۲۰۰۷.
یاشار اونای، ایران و امریکا دو قربانی رقابت‏های یورو و دلار، استانبول، انتشارات کتاب، ۲۰۰۷.
ظفر بوزکایا، راهنمای گردشگردی در ایران، آنکارا، بی‏نا، ۲۰۰۷.
آیشن بایلاک، امام خمینی، استانبول، ابلکه، ۲۰۰۷.
باریش چین، مناسبات ایران و ترکیه (۱۹۳۸-۱۹۲۳)، استانبول، انتشارات فرهنگ و هنر، ۲۰۰۷.
ایشیل اوزگن ترک، به سوی راه بزرگ، استانبول، انتشارات آیا کتاب، ۲۰۰۷.
عصمت ذکی ایوب اغلو، ادبیات فارسی، استانبول، انتشارات پنجره، ۲۰۰۷.
کنعان داغجی و اتیلا صاندیکچی، ایران بر تخته شطرنج؛ برنامه هسته‏ای، استانبول، انتشارات ناسام، ۲۰۰۷.
طیار آدی، ایران، عراق، امریکا و نفت، انتشارات آلفا، ۲۰۰۷.
گل آرا، ینی سی، جنبش‏های سیاسی ـ قومی در ایران (۲۰۰۴-۱۹۲۲)، استانبول، انتشارات اوتکن، ۲۰۰۸.
مظلوم اویار، نوسازی در ایران و روحانیون، مشروطیت، استانبول،انتشارات امره، ۲۰۰۸.
مصطفی بالبای، گزارش ایران، استانبول، انتشارات جمهوریت، ۲۰۰۸.
محمد تونجل، چرا ایران هدف است؟، انتشارات اتکیلشیم، ۲۰۰۸.
طلحه کوسه، برنامه هسته¬ای ایران و سیاست در خاورمیانه، آنکارا، انتشارات ستا، ۲۰۰۸.
سمپوزیوم مناسبات ایران و ترکیه، آنکارا، بنیاد تاریخ ترک، ۲۰۰۸.
یالچین ساری کایا، ابعاد تاریخی و ژئوپلتیکی ملی گرایی در ایران، استانبول، انتشارات اوتکن، ۲۰۰۸.
زبیده باتور، سناریوی قیامت در ایران، استانبول، انتشارات کاستاش، ۲۰۰۸.
آصف حسین، انقلاب و ضد انقلاب در ایران، استانبول، انتشارات پینار، ۲۰۰۹.
اورن ایش ورن، شطرنج هسته‏ای، ایران و سیاست تسلیح هسته‏ای، استانبول، انتشارات ازان، ۲۰۰۹.
مایسه ایلک نور، ایران از امام مهدی تا خمینی، استانبول، انتشارات جمهوریت، ۲۰۰۹.
سلیمین کانگال، تمدن ۱۰۰۰۰ ساله ایران و میراث مشترک ۲۰۰۰ ساله، استانبول، انتشارات وزارت فرهنگ و جهانگردی، ۲۰۰۹.
علی بولاچ، ایران کشور هدف، استانبول انتشارات چیرا،۲۰۰۹
آرزو جلالی‏فر اکینجی، بحران هسته‏ای ایران، آنکارا، بنیاد پژوهش‏های استراتژیک؛ آنکارا، ۲۰۰۹.
علی کمال جیلان، ایران در فریاد و غوغا، استانبول، انتشارات ینی یوزییل، ۲۰۰۹.
تورج اتابکی، دولت و فرودستان جامعه، دولت و تجدد در ترکیه و ایران، استانبول، دانشگاه بیلگی، ۲۰۱۰.

به جای نتیجه: آنجا کشوری هست در دوردست‏ها
تا اینجا کتاب‏هایی را فهرست کردیم که در مدت یکصد سال با موضوع ایران در ترکیه چاپ شده‏اند. بی‏تردید این فهرست خواننده این مقاله را به نتایجی رسانده است. پژوهشگران ترک در باب ایران پژوهش‏‌هایی نیز به زبان‏های انگلیسی و فرانسه انجام داده‏اند. از سوی دیگر با برجسته شدن مباحث مربوط به ایران و ترکیه، ضرورت انجام پژوهش‏های دانشگاهی در خصوص تاریخ، جامعه و فرهنگ ایران نیز احساس شد و در نتیجه ایران موضوع شمار زیادی از پایان‌‏نامه‏‌های فوق‌‏لیسانس و دکتری قرار گرفت. مطالعه تطبیقی فرایند نوسازی در ایران و ترکیه، ناسیونالیسم ایرانی، نقش شخصیت‌‏ها در ایران از جمله موضوعاتی هستند که مورد بحث و بررسی قرار گرفتند.(۸)
علاوه بر این، پژوهش‏های انجام شده توسط ترک‏ها در دانشگاه‏‌های کشورهای دیگر را نیز می‏توان به فهرست موجود افزود. با اینکه بیشتر این کتاب‏ها به مباحث توده پسند پرداخته و ماهیت دوره‏ای دارند، پژوهش‏های علمی جدی نیز در این فهرست کم نیستند. به هنگام تحصیل در دوره ابتدایی ترانه‏ای را زمزمه می‏کردیم که یک مصراع آن چنین است: «آنجا دهکده‏ای است در دوردست‏ها، چه به آنجا برویم چه نرویم، آن دهکده مال ماست». سال‏ها بود که پژوهشگران و نویسندگان ترک تحلیل‏ها و ارزیابی‏های‏شان از ایران را با استناد به منابع شرق‏شناسان و در بهترین وجه از منابع اروپایی انجام می‏دادند، اما امروز به جایی رسیدیم که همه ساله در ترکیه تقریباً کتابی جدید درباره ایران چاپ می‏شود، این پیشرفت از هر زاویه که به آن بنگریم خرسند کننده است. افزون بر این افزایش کیفیت محتوا و تنوع موضوعی پژوهش‏ها نیز موجب خوشوقتی است.

یادداشت‏ها:

۱. Ruseni Bey, "Iranian Icyuzu, Ankara: Erkan-۱ Herbiye-I umumiye Matbaasi, ۱۹۲۶, ۵.۲. baktop(۱)

. این خیابان محل تمرکز ناشران استانبول است.baktop(۲)

. Huseyin Baykara, Iran in Klabi ve Azatik Hareketleri, Istanbul; Emek Matbaacilik Tesisleri, ۱۹۷۸. S.۷.baktop(۳)

. برای آگاهی از بخشی از دیگر مباحث مربوط به روشنی بیگ بنگرید به کاوه بیات، پان ترکیسم و ایران، ۱۳۸۷baktop(۴)

. بخش ۳ از پایان‏نامه دکتری تحت عنوان مالکیت ارضی در ایران baktop(۵)

. مدیر کتابخانه اقبال در استانبولbaktop(۶)

. چاپ اول ۱۹۱۲baktop(۷)

. برای آگاهی از عناوین تزهای دکتری مربوط به ایران در دانشگاه‏های ترکیه بنگرید به :
http://tez۲.yok.gov.tr/baktop(۸)


[مقالات مرتبط]

■ کمالیسم مُرد، زنده باد کمالیسم  تورج اتابکی

■ نگرانی‌های ترکیه: آمد و نیامد پان‌ترکیسم  محمد علی بهمنی قاجار

نظر بدهید