لوگوی گفتگو فصلنامه فرهنگی و اجتماعی

ترازوی نفت

مسعود حقگو

گفتگو شماره ۶۰





در یکصد سال گذشته از اقتصاد ایران حرفی زده نشده که سخنی از «نفت» در آن به میان نیامده باشد. اما داستان ماه‏ها و روزهای اخیر به کلی متفاوت است. شاید تنها در برهه‏های خاص چون نهضت ملی شدن نفت، جنگ ایران و عراق و جنگ نفت‏کش‏ها نفت این چنین کانون و محور سخنرانی و اظهارنظر مسئولان کشور در قوای مختلف بوده است و فضای عینی و ذهنی جامعه را تحت تأثیر قرار داده باشد. اگر «پرونده هسته‏ای» یک کفة ترازوی تنش رابطة ایران و غرب است، کفة دیگر آن «نفت» است. بر این اساس می‏توان انتظار داشت که با بی نتیجه ماندن مذاکرات هسته‏ای، این کفة دیگر سنگینی کند و این عرصه، به میدان زورآزمایی اصلی تبدیل شود. در این یادداشت نگاهی کوتاهی خواهم کرد به نقش نفت ایران در بازار جهانی، روند تحول تولید و درآمد نفت ایران و سرانجام ماجرای تحریم نفت.

آمار نفت
مجموع ذخایر قابل استحصال نفت خام و میعانات گازی کشور در پایان سال ۱۳۸۷ با احتساب کشف منابع جدید، ۰۱/۱۳۷ میلیارد بشکه بود که ۴/۷۵ درصد این منابع در مناطق خشکی و ۶/۲۴ درصد در مناطق دریایی قرار دارند. این حجم از منابع، حدود ۱۰درصد کل ذخایر جهان را تشکیل می‏دهد. ایران همچنین دارای ۲۹ میلیون متر مکعب ذخایر گاز طبیعی است که حدود ۱۶درصد از ذخایر کل جهان است (میدان گازی پارس جنوبی که بین ایران و قطر مشترک است نیز دارای ۲/۱۴ متر میلیون متر مکعب گاز است) . وجود مرز مشترک دریایی و خشکی در برخی حوزه‏های نفت و گاز ایران با کشورهای همسایه در غرب و جنوب غربی کشور سبب شده تا این مسئله از اهمیت زیادی برخوردار گردد. به طوری که در بیشتر مواقع از آن به عنوان خط مقدم صنعت نفت خام نام می‏برند. طبق گزارش‏های رسمی تا سال ۱۳۸۷ در مجموع ۱۸ میدان نفتی مشترک بین ایران و کشورهای همسایه وجود داشته است که از این تعداد، هفت میدان مشترک نفتی در مجاورت کشور عراق در غرب کشور و ۱۱ میدان مشترک نفتی در مجاورت کشورهای حاشیه خلیج فارس از جمله: عربستان سعودی، کویت، عمان، قطر، امارات متحده عربی قرار دارند که میزان ذخایر نفت خام آنها حدود ۸/۹۶ میلیارد بشکه برآورد شده‏اند. گفتنی است عمده‏ترین میادین نفتی مشترک ایران و کشورهای همسایه در مناطق دریایی واقع شده‏اند که توسعة آنها هزینه‏های بسیار هنگفتی را می‏طلبد. از این رو نیاز به سرمایه‏گذاری‎های خارجی به وضوح در آن دیده می‎شود.۱
انتقال نفت خام
فرآیند انتقال نفت خام از مبادی تولید تا پالایش و مصرف به دلیل عبور از مسیرهای ناهموار و صعب‏العبور دارای روندی دشوار و طاقت‏فرساست. معمولاً انتقال نفت خام به پالایشگاه‎های داخلی و پایانه‎های صادراتی از طریق خطوط لوله و کشتی‏های حمل نفت خام امکان‏پذیر می‏باشد. طبق گزارش‏های رسمی تا سال ۱۳۸۷ در کل ۶۱۹۴۸ میلیون لیتر نفت خام توسط خطوط لوله از مبادی تولید نفت کشور تحویل گرفته شده است. بیشترین کارکرد انتقال نفت خام کشور در این سال مربوط به خط لوله نفت خام مارون - اصفهان با ۱۰۲۳۱ میلیون تن - کیلومتر بوده است. از جمله دیگر خطوط لوله‏های کشور عبارتند از اهواز، گچساران، سرکان، نفت شهر، امیدیه و نکا. جالب است بدانیم خط لوله انتقال نفت خام مارون - اصفهان دومین خطوط لوله انتقال نفت صعب‏العبور در دنیا بعد از خط لوله آلاسکا می‏باشد. این خط به طول ۴۳۵ کیلومتر، روزانه ۵۵۰ هزار بشکه نفت خام را از مرکز انتقال نفت شهید جابر آل‏خمیس به پالایشگاه اصفهان منتقل می‏کند. بیش از ۹۰ درصد نفت خام صادراتی جهان با کشتی حمل می‏شود. عملکرد حمل نفت خام و فرآورده‏های نفتی توسط شرکت ملی نفتکش ایران بالغ بر ۹/۹۵ میلیون تن بوده است (کل نفت خام و فرآورده‏های نفتی تولید کشور در سال ۸۷ حدود ۶/۱۰۱ میلیون تن بوده است).۲
پالایش و تولید فرآورده‌های نفتی
صرف‏نظر از اهمیت استخراج نفت به عنوان یکی از صنایع عمده کشور، پالایش و فرآوری نفت یکی از بخش‏های عمده صنعتی کشور است. بخش پالایش ایران توسط ۹ پالایشگاه داخلی با ظرفیت اسمی ۱۴۲۵ هزار بشکه در روز به منظور تأمین نیازهای انرژی داخل کشور، تأمین بخشی از خوراک صنایع و واحدهای پتروشیمی و صادرات پاره‏ای از فرآورده‏های مازاد بر مصرف داخلی فعالیت دارد. بیشترین سهم پالایش عملی نفت خام در سال ۱۳۸۷ مربوط به پالایشگاه آبادان با ۱/۲۴ درصد و کمترین آن مربوط به پالایشگاه کرمانشاه با ۳/۱ درصد باشد.
عمده فرآورده‏های نفتی که در ۹ پالایشگاه کشور در حال حاضر تولید می‏شود (پالایشگاه آبادان، اصفهان، اراک، تهران، بندرعباس، تبریز، کرمانشاه، شیراز، لاوان) شامل بنزین معمولی، گاز مایع، نفت سفید، نفت گاز و نفت کوره می‏باشد. در سال ۱۳۸۷ حدود ۹/۲۶۰ هزار مترمکعب در روز فرآورده تولید شده که حدود ۲۳۶ هزار متر مکعب آن به تولید ۵ فرآورده اصلی اختصاص دارد. این فرآورده‏های عمدتاً به مصارف داخلی می‏رسد و بخشی از نفت کوره تولیدی نیز صادر می‏شود. اکثر پالایشگاه‏های کشور برای نفت خام سبک و مرغوب طراحی شده است. تنها پالایشگاه بندرعباس است که به عنوان اولین پالایشگاه نفت خام سنگین طراحی شده و در سال ۱۳۷۶ به بهره‏برداری رسیده است. از آنجا که نفت خام ایران غالباً نفت سنگین است و از طرفی تقاضای داخلی عمدتاً به سمت فرآورده‏های سبک و میان تقطیر است، لذا ظرفیت‏های پالایش موجود در کشور برای پاسخگویی به تقاضای روزافزون برخی از این فرآورده‏ها نظیر بنزین و نفت گاز کافی و متناسب نیست و در صورت عدم ظرفیت‏سازی و پالایشگاه‏های کشور حجم، واردات روز به روز افزایش می‏یابد.۳
مصرف فرآورده‏های نفتی
براساس گزارش رسمی تا سال ۱۳۸۷ مصرف فرآورده‏های عمده نفتی حدود ۸۸ هزار میلیون لیتر در سال بوده است که ۴/۳۸ درصد آن نفت گاز و ۷/۲۷ درصد بنزین است. کمترین سهم متعلق به گاز مایع با ۷/۴ درصد می باشد. بیشترین میزان نفت مصرفی مربوط به حمل و نقل و پس از آن به ترتیب مصارف خانگی، تجاری و عمومی، مصارف غیر انرژی، مصارف صنعتی و در انتها مصارف کشاورزی بوده است.۴
سرمایه‌گذاری
طبق اظهارات مسئولان کشور طی سال‏های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۰ بالغ بر ۱۴۷ میلیارد دلار در صنعت نفت سرمایه گذاری شده‏است. طی این سال‏ها جمع درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز بالغ بر ۵۳۸ میلیارد دلار بوده است. بر این اساس می‏توان نتیجه گرفت که ۲/۲۷ درصد از درآمدهای نفت، گاز کشور صرف سرمایه‏گذاری مجدد در استحصال نفت شده است. در صنایع پتروشیمی کشور نیز از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۹ بالغ بر ۴۱ میلیارد دلار سرمایه‏گذاری شده است.۵
براساس گزارش ماهانه دبیر اوپک، تولید نفت ایران با ۱۸۸ هزار بشکه کاهش در ماه ژوئن به ۲ میلیون و ۹۴۶ هزار بشکه در روز رسیده است. این برای نخستین بار است که تولید نفت ایران به زیر ۳ میلیون بشکه در روز می‏رسد. در همین ماه عراق، لیبی، نیجریه و عربستان هر یک به ترتیب ۶۲ ، ۳۰ ، ۲۹ و ۱۲ هزار بشکه در روز افزایش تولید داشته‏اند و میزان تولید نفت عربستان به ۹ میلیون و ۸۸۸ هزار بشکه در روز رسیده است.۶
مجموع تولید نفت کشورهای عضو اوپک در ماه ژوئن ۳۱ میلیون و ۳۶۰ هزار بشکه در روز بوده است در حالیکه تقاضای نفت در سال ۲۰۱۲ برای این بلوک قدرتمند نفتی ۲۹ میلیون و ۹۰۰ هزار بشکه پیش‏بینی شده است که بیانگر مازاد تقاضای حدود یک و نیم میلیون بشکه نفت خام در روز است. شایان ذکر است تقاضای جهانی برای نفت در ماه جولای روزانه ۸۸ میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه بوده است که ۵۳ میلیون و صد هزار بشکه آن را کشورهای غیرعضو اوپک تأمین می‏کنند و ۵ میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه هم از طریق NGLهای (گاز طبیعی مایع) اوپک تأمین می‏شود.۷
افول دوران طلایی درآمد نفتی
درآمد سالانة نفت ایران طی سال اخیر به قیمت ثابت بیش از ۵/۱ برابر رقم مشابه در سال‏های دهة اول انقلاب و تقریباً ۳ برابر دهة ۱۳۷۰ بوده است. بر اساس یک تحقیقِ در دسترس از سال ۱۳۳۸ تا سال ۱۳۹۰ جمع درآمدهای ارزی حاصل از صادرات نفت خام کشورمان به قیمت‏های ثابت سال ۱۳۹۰، در حدود ۲۳۰۰ میلیارد دلار بوده است. جدول زیر توضیح این درآمد در طول ۵ دهة گذشته نشان می‏دهد.۸
اما دوران رونق در سال گذشته با کاهش قیمت نفت رو به پایان گذاشت. متوسط قیمت نفت طی سال ۲۰۱۲ یکباره نزول یافت تنها در ماه ژوئن این سال سبد نفتی اوپک با ۱۴ دلار کاهش نسبت به ماه می به ۹۳ دلار و ۹۸ سنت در هر بشکه رسید. در حالیکه قیمت این سبد نفتی در ماه می ۱۰۸ دلار و در مقایسه با سال گذشته در همین ماه ( ۱۱۲ دلار). تنها ۴ دلار کاهش یافته بود. در مورد درآمد نفتی ایران که در سال گذشته ۱۱۳ میلیارد دلار بود پیش‏بینی می‏شود با فضای موجود این درآمد حتی تا مرز ۵۰ میلیارد دلار سقوط کند. البته در صورتی که میانگین قیمت نفت خام بین ۱۰۰ تا ۹۵ دلار باشد با بهبود عوامل کلان مرتبط این درآمد می‏تواند تا ۸۰ میلیارد دلار افزایش یابد.۹
داستان تحریم نفت
از ابتدای سال جاری میلادی تاکنون کشورهای اروپایی و ایالات متحده آمریکا برای توقف کامل صادرات نفت ایران به بازارهای مختلف جهان علاوه بر تحت فشار قراردادن مشتریان سنتی نفت ایران همچون آفریقای جنوبی، ژاپن، سریلانکا، کره جنوبی، هند، و چین اقدامات دیگری را هم در دستور کار قرار داده‏اند. تحریم بیمه، شبکه بانکی و مؤسسات رده‏بندی دریایی از دیگر راهکارهای غرب برای تحریم بیشتر صادرات نفت خام ایران بوده است.
در این اقدام وزارت خزانه‏داری آمریکا، ۲۷ نهاد مرتبط و ۵۸ کشتی متعلق به شرکت ملی نفتکش ایران را شناسایی و مورد تحریم قرار داد.
تدابیر ایران
نحوه تحلیل و مواجهه با تحریم‏های اخیر نفتی غرب طیفی متنوع از حرف و سخن (گاه تهدیدآمیز) تا اقدامات عملی را در بر می‏گیرد. وزیر اقتصاد در تیرماه هشدار داد که «در صورتی که اتحادیة اروپا تحریم نفتی را از ابتدای جولای اجرایی کند، قیمت‏های جهانی نفت ممکن است به ۱۶۰ دلار در هر بشکه برسد»۱۰ وزیر نفت گفت «تحریم دومین تولیدکننده بزرگ نفت اوپک (ایران) موجب نوسان در بازار نفت می‎شود که به ضرر اقتصاد جهانی است.۱۱ همراه با این دست اظهارات، مجموعة دیگری از اظهارات را شاهد هستیم که بر کم اهمیت بودنِ «نفت» در اقتصاد کشور تأکید دارند یا اصولاً میزان اتکای اقتصاد کشور به نفت و نوسانات نفتی از منظر این افراد آنچنان تأثیری در این اقتصاد ندارد و باعث تقویت خودکفایی می شود.۱۲
در آن سو راه حل‏های تند و رادیکالی همچون بستن تنگة هرمز نیز در این ایام مطرح شد. ۱۵۰ نماینده مجلس طرحی را برای بستن این تنگه در صورت عدم امکان انتقال نفت ایران پیشنهاد کردند. نایب رئیس کمیسیون انرژی مجلس نیز از «احتمال بسته شدن تنگه هرمز در صورت بازرسی یا توقیف نفتکش‏های ایران در پایانه‏های نفتی جهان» خبر داد.۱۳ اقدامات محلی دیگری که وجه ایجابی موضوع را مدنظر قرار داده‏اند عبارتند از سرمایه‏گذاری در بخش‏های اکتشاف و استخراج نفت.
وزیر نفت در مراسم امضای قرارداد ساخت ۱۴ دستگاه دکل حفاری در خشکی با وزیر دفاع گفت: «به اندازه یکصد سال گذشته باید چاه جدید در صنعت نفت حفاری شود»۱۴ رقمی که به نظر کارشناسان در صورت اجرایی شدن تولید نفت کشور را به بیش از شش میلیون بشکه در روز می‏رساند که از هدف برنامه پنجم که ۵ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه است نیز بیشتر است.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی نیز «از تشکیل سه کنسرسیوم داخلی با مشارکت بخش خصوصی برای صادرات نفت» خبر داد.۱۵ وزیر نفت نیز عنوان داشت که «دولت در نظر دارد ۲۵ درصد از عایدی میادین نفتی و ۷۵ درصد از عواید تولید میعانات گازی کشور را برای توسعه صنعت نفت اختصاص دهد و سود افزایش تولید نفت به حساب مردم واریز می‏شود»؛ و مدیرعامل شرکت ملی نفت نیز از «عرضه ۱۰ میلیارد یورو اوراق ارزی و ۱۰ هزار میلیارد تومان اوراق مشارکت ریالی برای توسعة نفت به مردم» خبر داد.۱۶
در این میان البته روزنامة دولت نیز «به صف شدن» قدرت‏های آسیایی برای خرید نفت ایران را به عنوان تیتر یک خود انتخاب کرد.۱۷ اما شاید جدی‏ترین اقدامی که در این مدت برای مقابله با تحریم‏ها صورت گرفته اقدامی است که بعضی از رسانه‏ها از آن به عنوان «تغییر در استراتژی فروش نفت ایران» یاد کردند.۱۸
این استراتژی بنا به توصیف خبرگزاری رویترز، «واگذاریِ فروش نفت ایران به شـرکت‏های خصوصی گمنام و تجار نفتی اروپایی است.»۱۹ افزایش فروش ۵۲۰ هزار بشکه‏ای نفت به چین، بیمه نفتکش‏های حامل نفت ایران از سوی خودِ ایران از دیگر اقدامات در پیش گرفته شده برای مقابله با تحریم‏های بخش گسترده‏ای از خریداران نفت، علیه ایران است.
وضعیت آینده مصرف نفت نیز چندان دلگرم کننده نیست. بحران مالی و رکود اقتصادی در اروپا و آمریکا، افزایش تولید کشورهای غیرعضو اوپک به سبب اقتصادی شدن استخراج نفت خام‏های غیرمتعارف، افزایش سرمایه‏گذاری در انرژی‏های جایگزین و صرفه‏جویی در مصرف و کاهش تقاضا۲۰ از مهمترین عواملی است که در کنار تحریم‎ها بر وزن ترازوی نفت تأثیر خواهد گذاشت. به نظر می‏رسد که در کوتاه مدت این تأثیرها بیشتر بر کاهش میزان سرمایه‏گذاری در بخش استخراج نفت و گاز تأثیر بگذارد. اما تداوم این عوامل و همچنین کاهش سرمایه‏گذاری در استخراج، در میان‏مدت ممکن است باعث کاهش چشمگیر درآمد کشور از منابع نفت و گاز گردد.

یادداشت‏ها:
۱ . ترازنامه انرژی سال ۱۳۸۷ ، وزارت نیرو ، معاونت امور برق و انرژی ، ۱۳۸۹
۲ . همان
۳ . همان
۴ . همان
۵ . اقتصاد ایران ، رشد یا توسعه ، محمد بحرینیان ، کمیسیون اقتصاد کلان اتاق بازرگانی ایران ۳۱/۲/۹۱
۶ . روزنامه شرق ۲۲/۴/۹۱
۷ . همان
۸ . « چرا اقتصاد ایران متناسب با ظرفیت های و منابع خود رشد نمی کند ». دکتر نیلی ، اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تهران ۱۹/۱/۱۳۹۱. اکبر ترکان معاون اسبق وزارت نفت اظهار داشته است : کل درآمد نفت ایران از زمان کشف این ماده در کشورمان (سال ۱۲۸۸ شمسی ) تا کنون بالغ بر ۱۱۰۶ میلیارد دلار برآورد شده است. به گفته وی درآمد نفت کشور از ابتدای کشف تا ۱۳۵۲ حدود ۸/۲۶ میلیارد دلار (۴/۲ درصد از کل درآمد نفتی ) ، ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۷ حدود ۷/۱۱۲ میلیارد دلار (۱/۱۰ درصد) ، در دولتهای اول و دوم ۸/۲۵ میلیارد دلار (۳۳/۲ درصد) ، دولتهای ۳ و ۴ حدود ۶/۱۱۰ میلیارد دلار (۱۰ درصد) ، دولتهای ۵ و ۶ حدود ۷/۱۴۱ میلیارد دلار (۸/۱۲ درصد) ، دولت های ۷ و ۸ حدود ۲/۱۵۷ میلیارد دلار (۲/۱۴ درصد) ، و دولت های ۹ و ۱۰ حدود ۵۳۱ میلیارد دلار (۴۸ درصد ) بوده است.
۹ . در روزهای انتشار این مطلب قیمت نفت با جهش ناگهانی به بشکه ای ۱۱۵ دلار رسید که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان نه ناشی از کمبود در بازار نفت در شرایط فعلی ، بلکه ناشی از مسائل ژئوپلتیک و عمدتاً نگرانی از درگیری ایران با اسرائیل می باشد. نحوه محاسبه قیمت نفت ایران عبارتست از متوسط ماهیانه قیمت نفت برنت منهای ۵ دلار و ۲۵ سنت. لازم است بدانیم قیمت نفت در بودجه سال جاری کشور با قیمت ۸۵ دلار بسته شده است.
۱۰ . روزنامه دنیای اقتصاد ۲۴/۴/۹۱
۱۱ . خبرگزاری فارس ۲۱/۴/۹۱
۱۲ . ایرنا ۲۴/۳/۹۱
۱۳ . ایرنا ۱۸/۴/۹۱
۱۴ . دنیای اقتصاد ۲۴/۴/۹۱
۱۵ . شرق ۲۲/۴/۹۱
۱۶ . فارس ۱۹/۴/۹۱
۱۷ . اطلاعات ۲۴/۴/۹۱
۱۸ . روزنامه ایران ۲۴/۴/۹۱
۱۹ . تهران امروز ۱/۵/۹۱
۲۰ . دکتر نیلی ۲/۳/۹۱


[مقالات مرتبط]

■ فراورده‌های نفتی و کسری بودجه دولت  خسرو نیرومند راد

■ اعتصاب در پالایشگاه نفت کرمانشاه خرداد ۱۳۲۴  محمدحسین خسروپناه

■ نفت، دولت و دموکراسی  مراد ثقفی

■ سوخت دموکراسی، از زغال سنگ تا نفت  تیموتی میچل

■ افسانه نفت و افسانه شرکت نفت  کورش فرامرزی

■ زیستن در جامعه نفتی  طیبه موسوی

■ تحریم  عباس زرگر

■ وزارت نفت در دولت نهم: تحریر محل نزاع  بیژن خواجه‌پور خوئی

نظر بدهید