لوگوی گفتگو فصلنامه فرهنگی و اجتماعی

نگاهی به شاخص‌های توسعه در کردستان

مسعود صوفی مجیدپور

گفتگو شماره ۴۰






کردها هر زمان در برابر آیینه تاریخ قرار می¬گیرند، با دو تصویر خوب و بد که متفاوت و متضاد از هم هستند رو به رو می¬شوند. یک تصویر، کردها را مردمانی رشید، دلاور و مرزدارانی غیور نشان می¬دهد که در راه سربلندی و استقلال ایران از هیچ تلاشی فروگذار نکرده و همیشه آماده فداکاری و ایثار هستند. از سوی دیگر، گاه همین آیینه از کردها چهره¬ای خشن، نامهربان و یک تهدید برای امنیت ملی به نمایش می¬گذارد. کردها در یک چهره نگاهبانان کشور و مرزدارانی دلیر هستند که مرزهای غربی کشور را همچون جان عزیز می¬دارند و در چهره دیگر آشوب طلب و دست به اسلحه نمایانده می¬شوند. این پارادوکس و تضاد در به تصویر درآوردن کردها، جـایگاه ویژه¬ای به آنها بخشیده است.

حال یکی از پرسش¬هایی که می¬تواند در ذهن ایجاد شود، چگونگی برخورد دولت با این مسئله است. دولت مرکزی چه اقدامات عاجلی را به منظور تقویت چهره بهتری از کردستان انجام داده است و به منظور حل این پارادوکس، در این ۲۵ سال چگونه عمل کرده است؟
اکثر آمارهای رسمی و غیررسمی و شاخص¬های توسعه انسانی و اقتصادی وضعیت کردستان را بسیار بد توصیف می¬کند و به لحاظ رتبه¬بندی در مقایسه با استان¬های دیگر در رده¬های آخر جای می¬دهد. از طرف دیگر به منظور کاهش هر گونه تهدید احتمالی نسبت به امنیت ملی و رفع این نابرابری، به تعامل بیشتر بین مردم کردستان و دولت مرکزی نیازمندیم. این تعامل با ایجاد اعتماد بیشتر مردم نسبت به حکومت مرکزی ایجاد می¬شود. اما باز متاسفانه عملکرد دولت مرکزی در جلب اعتماد مردم چندان موفق نبوده است. به طور نمونه سهم مردم کرد در مدیریت کلان، منطقه¬ای و محلی در مقایسه با سایر استان¬ها بسیار پایین است و این به افزایش عدم اعتماد متقابل میان دولت و ملت منجر می¬شود.
در این یادداشت، در توضیح بیشتر این موارد، وضعیت شاخص¬های توسعه انسانی و اقتصادی استان کردستان و تعداد دیگری از متغیرهایی که قابل دسترس هستند، در مقایسه با سایر استان¬ها معرفی می¬شود، همچنین نمونه¬هایی آماری از شاخص سهم مدیریت مردم کرد در اداره کردن حکومت و درجه اعتماد مردم کرد به حکومت مرکزی را نشان خواهیم داد.

بررسی شاخص¬های توسعه انسانی و اقتصادی
پس از گذشت دو دهه از انقلاب ایران که منجر به برپایی نظام اسلامی در کشور گردید، تحولات مهمی در عرصه¬های مختلف اقتصادی ـ اجتماعی در کشور شکل گرفته است و تا کنون بررسی¬های زیاد و عمدتا پراکنده در زمینه¬ رتبه¬بندی استان¬های کشور از حیث برخورداری از شاخص¬های توسعه انسانی، اقتصادی و اجتماعی صورت پذیرفته است. این مطالعات، پیش از انقلاب آغاز شد و تا امروز نیز ادامه دارد. تعدادی از این مطالعات را به ترتیب تاریخی و به صورت بسیار خلاصه مورد توجه قرار می¬دهیم:

طبقه¬بندی استان¬های کشور، مدلی برای تعیین اولویت¬ها در کاهش تفاوت¬های منطقه¬ای: این پژوهش در سال ۱۳۵۶ توسط دفتر پروژه¬های عمرانی معاونت انفورماتیک سازمان برنامه و بودجه صورت گرفته است. هدف آن ارزیابی تفاوت¬های موجود میان استان¬ها و عدم توازن موجود در توزیع امکانات می¬باشد.
نتیجه گزارش حاکی از آن است که استان مرکزی در ۵۰ شاخص نمونه به عنوان استان ایده¬آل، استان¬های کردستان، ایلام و کهگیلویه و بویراحمد به عنوان محروم¬ترین استان¬های کشور معرفی شده¬اند.

طرح مقدماتی شناسایی مناطق محروم: این مطالعه را سازمان برنامه و بودجه در سال ۱۳۶۱ آغاز کرد. در این مطالعه با استفاده از هشت شاخص عمده اجتماعی و اقتصادی به ترتیب استان-های ایلام، کهگیلویه و بویر احمد، کردستان و سیستان و بلوچستان به عنوان محروم¬ترین استان-های کشور معرفی شدند.

مقدمه¬ای بر علل نابرابری منطقه¬ای در ایران: این مطالعه در سال ۱۳۷۳ برای دو شاخص مجزای تولید ناخالص داخلی سرانه، و هزینه مصرفی خصوصی سرانه استان¬های کشور را رتبه-بندی و طبقه¬بندی نموده است. استان تهران در مقام نخست و استان¬های سیستان و بلوچستان، کردستان وکهگیلویه و بویر احمد در پایین¬ترین گروه¬های درآمدی قرار داشته¬اند.

اولین گزارش ملی توسعه انسانی
اصولا در بیان وضعیت توسعه یافتگی از سه شاخص، توسعه انسانی (HDI) توسعه انسانی تعدیل یافته براساس جنسیت (GDI) و شاخص فقر انسانی (HPI) استفاده می¬شود. این شاخص¬ها از نوع شاخص¬های ترکیبی هستند، بدین معنا که هر کدام با گرفتن میانگین وزنی چند شاخص دیگر ساخته شده¬اند. مثلا شاخص توسعه انسانی، شاخصی است که نشان دهنده وضعیت هر جامعه برای دستیابی به زندگی اجتماعی بهتر است و از سه شاخص نرخ با سوادی بزرگسالان، امید به زندگی و تولید ناخالص سرانه تشکیل شده است. این شاخص بین صفر و یک قرار می¬گیرد که هر چه به یک نزدیکتر باشد نشانه وضعیت بهتری است.


شاخص فقر انسانی نیز در رابطه با انسان تعریف می¬شود و نیازهای او را در زمینه فقر مدنظر قرار می¬دهد. همچنین با توجه به این که نیازهای انسان در ابعاد مختلف نمایان می¬شود، شاخص فقر انسانی ترکیبی از شاخص¬های مختلف است که فقر را در زمینه¬های اجتماعی، بهداشتی و مسلما اقتصادی نشان می¬دهد. شایان ذکر است که شاخص فقر انسانی علاوه بر محورهای ذکر شده زیر بخش¬های دیگری را نیز شامل می¬شود، مانند جمعیت زیر خط فقر، جمعیت فاقد دسترسی به آب سالم و ...
جدول شماره (۱) وضعیت شاخص¬های توسعه انسانی و فقر انسانی را برای چند استان نمونه نشان می¬دهد، دراین جدول هم مقدار شاخص و هم رتبه استان در بین ۲۶ استان مشخص شده است.
جدول (۱): شاخص توسعه انسانی استان¬ها، سال ۱۳۷۵
استان HDI رتبه HPI رتبه
آذربایجان غربی ۶۵/۰ ۲۱ ۴/۳۰ ۲۳
ایلام ۶۷۵/۰ ۲۰ ۷/۲۳ ۱۴
کردستان ۶۱۹/۰ ۲۵ ۷/۳۱ ۲۴
کرمانشاه ۷۴۷/۰ ۹ ۸/۲۴ ۱۶
تهران ۸۴۲/۰ ۱ ۳/۱۱ ۱
اصفهان ۷۸۹/۰ ۶ ۴/۱۵ ۳
کل کشور ۷۹۰/۰ ۴/۲۱
منبع : گزارش توسعه انسانی جمهوری اسلام ایران، ۱۳۷۸

از نظر شاخص توسعه انسانی، تهران با رقم۸۴۲/۰بهترین وضعیت را دارد و استان کردستان بعد از سیستان و بلوچستان با رقم ۶۱۹/۰و با رتبه ۲۵ بدترین وضعیت را دارد.
این تفاوت ریشه در فقدان امکانات، سرمایه، منابع اقتصادی و از همه مهم¬تر محدودیت خدمات آموزشی اعم از آموزش عمومی، متوسطه و عالی دارد و به طور کلی از نابرابری تخصیص منابع بین استان¬ها حکایت دارد. از طرف دیگر از لحاظ شاخص فقر انسانی نیز باز هم استان تهران با رتبه اول و استان کردستان بعد از سیستان و بلوچستان و کهگیلویه و بویر احمد، رتبه ۲۴ را دارد. تفاوت شاخص فقر انسانی بین استان تهران واصفهان از یک طرف و استان¬هایی مثل کردستان و سیستان و بلوچستان از طرف دیگر نشانه¬ای از عدم تعادل¬های منطقه¬ای و نابرابری توزیع درآمد در کشور است.

برخی از سایر متغیرها و آمارهای پراکنده
در جدول شماره (۲) نیز قسمتی دیگر از آمارهای مختلف که وضعیت اقتصادی مردم کردستان را نسبت به سایر استان¬ها نشان می¬دهد، آورده شده است. در این جدول متوسط درآمد سالانه یک خانوار شهری و یک خانوار روستایی را نشان می¬دهد که استان کردستان به ترتیب رتبه ۲۷ و ۲۶ را به خود اختصاص داده است و همچنین از لحاظ بیکاری استان کردستان با ۵/۲۱ درصد بیکاری بعد از استان کرمانشاه بدترین وضعیت بیکاری را دارد.

جدول (۲): درآمد سرانه و بیکاری در استان¬های ایران
استان متوسط درآمد سالانه یک خانوار شهری* ۱۳۷۸ متوسط درآمد سالانه یک خانوار روستایی* ۱۳۷۸ وضعیت بیکاری**
بهمن ۱۳۸۱
هزار ریال رتبه هزار ریال رتبه درصد بیکاری رتبه
آذربایجان غربی ۱۶۲۱۹ ۱۴ ۱۲۳۴۶ ۹ ۱۸ ۸
ایلام ۱۶۲۲۶ ۱۳ ۱۰۷۸۲ ۱۴ ۱۵ ۱۸
کردستان ۱۱۴۰۹ ۲۷ ۷۲۱۰ ۲۶ ۵/۲۱ ۲۷
کرمانشاه ۱۱۳۵۵ ۲۸ ۵۹۱۲ ۲۸ ۵/۱۶ ۲۴
تهران ۲۳۴۸۳ ۲ ۱۴۷۷۹ ۳ ۱۲ ۱۳
اصفهان ۱۷۴۷۴ ۶ ۹۹۹۱ ۱۷ ۹/۱۰ ۱۲
کل کشور ۱۸۵۶۵ ۱۱۵۶۲ ۲/۱۲
ماخذ: * مرکز آمار ایران ۱۳۷۸ ** مرکز آمار ایران بهمن ۱۳۸۱

سهم مدیریت مردم کرد در اداره کشور
مشکلات سیاسی، نگرش امنیتی به کردها و کردستان یکی از بزرگترین معضلات کردستان و مناطق کردنشین است. این مشکل خود بستر ساز و موجد زمینه برای ایجاد مشکلاتی دیگر است. علی رغم مشارکت قابل توجه حضور مردم کرد در انتخابات مختلف که در سالیان گذشته انجام شده است ، هنوز با شفافیت و روشنی می¬توان بی¬اعتمادی حکومت مرکزی را نسبت به این منطقه ملاحظه کرد. این بی¬اعتمادی را به ویژه در به بازی نگرفتن کردها در مدیریت سطح کلان شاهد هستیم که به نوبت خود به بی¬اعتمادی مردم نسبت به حکومت مرکزی منجر شده است، به طوری که ۵/۵۳ درصد مردم سنندج (به عنوان بالاترین درصد در بین تمامی مراکز استان¬ها) معتقدند حکومت مرکزی برای همه اقوام کشور ارزش و احترام یکسانی قایل نیست. این رقم در مقایسه با میانگین کل مراکز استان¬ها ـ ۵/۲۱ درصد ـ رقم قابل ملاحظه¬ای است.
سهم کردها در مدیریت کشور با آغاز انقلاب ۱۳۵۷ تغییر جدی کرد به صورتی که در بهمن ۱۳۵۷ اولین استاندار کرد سنی به کار گمارده شد و به همراه خود مدیران و معاونان کرد در سطح منطقه به کار گرفته شدند اما با ناآرامی¬های سال¬های ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ با تغییر اساسی در سطح منطقه مواجه شدیم، به طوری که حضور نیروهای کرد محلی در مدیریت استان به حد صفر رسید. دوباره در سال ۱۳۷۶ با حضور آقای خاتمی به عنوان رئیس جمهور تغییرات کلی در سطح مدیریت منطقه رخ داد و دومین استاندار کرد به کار گمارده شد و اکثر مدیران، بخشداران، معاونان ادارات و شهرداران از افراد بومی و محلی انتخاب شده¬اند.
ضمن پذیرش تحولات ارزشمند و تغییرات مناسبی که در راستای شایسته سالاری و بومی-گرایی ـ توامان ـ در شبکه مدیریت استان در سال¬های اخیر ایجاد شده است، لازم به یادآوری است هنوز مردم کرد در سطح مدیریت کلان سهم قابل توجهی ندارند. از آنجا که نیروی انسانی هر جامعه، مهمترین سرمایه اصلی آن جامعه در مسیر توسعه و پیشرفت است و در این میان نقش مدیران اهمیت ویژه¬ دارد، از سوی دیگر گسترش مشارکت مردم هر منطقه در اداره امور نیازمند نیروی انسانی کارآمد و مدیران توانمند است، این سوال مطرح می¬شود که چرا سهم کردها در شبکه مدیریت ملی کم است؟ بر این پرسش دو پاسخ می¬توان داد؛ یکی آن که گفته شود در منطقه نیروی توانمند وجود ندارد، در این صورت بی¬توجهی نظام به تربیت نیروی کارآمد مطرح می¬شود و این که چرا طی بیست و پنج سال گذشته نتوانسته یا نخواسته مدیران توانمند پرورش دهد.
و پاسخ دوم این که بگوییم نیروی توانمند وجود دارد. اگر چنین است، پرسش دیگری مطرح می¬شود، که علت عدم به کار گیری آنها چیست؟ گروهی برآنند که نگرش¬های سیاسی و امنیتی مانع پیوستن کردهای سنی به برخی از سازمان¬ها، ارگان¬ها و نهادهای سیاسی، امنیتی و نظامی و حتی فرهنگی در سال¬های اخیر شده است. امری که خود بیانگر همان ضعفی است که در نگاه پارادوکسیکال نظام در مورد دو چهره نظام در مورد دو چهرة کردستان بدان اشاره شد. به قراری که از شاخص¬های پیش گفته برمی¬آید، با گذشت ۲۵ سال از انقلاب وضعیت توسعه¬ای استان کردستان، شاید در مقایسه با سال¬های گذشته خود ارتقا یافته باشد اما در مقایسه با سایر استان¬های کشور هنوز در پایین¬ترین رتبه¬بندی جای دارد و از لحاظ اعتماد به حکومت مرکزی نیز به همچنین. این شاخص¬ها نشانه¬ای از توجه ناکافی دولت به استان کردستان در مقایسه با سایر استان¬ها است که بازنگری مجددی را از جانب دولت به این استان می¬طلبد.

یادداشت¬ها:
۱ . توکلی، خالد، کردستان و دوم خرداد، انتشارات فکر نو، تهران، ۱۳۷۹.
۲ . جامع¬ترین این مطالعات مربوط به سال ۱۳۷۵ است، آن هم به علت آن که در سال ۱۳۷۵ آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن و طرح آمارگیری جاری جمعیت مربوط به این سال است.
۳ . سازمان برنامه بودجه، طبقه¬بندی استان¬های کشور، مدلی برای تعیین اولویت¬ها در کاهش تفاوت¬های منطقه¬ای، سال ۱۳۵۶.
۴ . سازمان برنامه و بودجه ، طرح مقدماتی شناسایی مناطق محروم ، سال ۱۳۶۱.
۵ . اسکندری، آتوسا، دسته¬بندی استان¬های کشور از حیث برخورداری از شاخص¬های اقتصادی ـ اجتماعی، مجله برنامه و بودجه، سال پنجم، شماره ۱و ۲، خرداد ۱۳۷۹.
۶ . این گزارش اولین گزارش ملی توسعه انسانی جمهوری اسلامی ایران است که در سال (۱۳۷۸) توسط سازمان برنامه و بودجه با کمک سازمان ملل متحد تهیه و تنظیم شده است.
. Human Development Index (HDI)
. Gender - related Development Index (GDI)
. Human Poverty Index (HPI)
۱۰ . در سال ۱۳۷۵ این رتبه¬بندی در بین ۲۶ استان صورت گرفت و دو استان گلستان و قزوین هنوز تشکیل نشده بود.
۱۱ . در انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ حضور مردم کردستان بیش از ۸۰ درصد بوده است که بالاتر از میانگین کل کشور است.
۱۲ . ارزش¬ها و نگرش¬های ایرانیان، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دفتر طرح¬های ملی، پاییز ۱۳۸۰.


نظر بدهید