لوگوی گفتگو فصلنامه فرهنگی و اجتماعی

فرصت‌‏ها و چالش‌‏های تجار کرمانشاه در عصر قاجار

محمد کلهر و مریم تاج‌عینی

گفتگو شماره ۶۱






در دوران قاجار مفهوم تجارت در بازار شهرهای سنتی، یعنی سکونت‌گاه تجار، تجلی می‌یافت. در این دوران بازارها یگانه رکن اقتصادی این شهرها محسوب می‌شدند. تجار بزرگ عصر قاجار نه تنها از میان قشر ممتاز، مورد قبول و قابل اعتماد بازاریان بودند بلکه بعد از اشرافیت سیاسی و ‌نظامی و روحانیون جایگاه تأثیرگذاری در شهرها داشتند. در واقع قدرت اقتصادی تجار منبعث از استیلای ایشان بر بازار، صادرات و واردات کالا بود؛ قدرتی که در تمول شایان توجه تجار نمایان شد. همین موقعیت تجار زمینه‌ساز نیاز رژیم زمین‌دار قاجار، یعنی شاه و ولیعهد و حکام ایالات و ولایات به ایشان گردید. کما اینکه عباس میرزا بعد از شکست از روسیه جهت ترمیم قشون و اصلاحات نظامی نیازمند تجار تبریز گردید. همچنین ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۶۴ قمری و مظفرالدین شاه در سال ۱۳۱۳ قمری، هنگام عزیمت به تهران جهت نیل به تاج و تخت، نیازمند نقدینة تجار تبریز و مراغه شدند.

بسیاری از حکام ایالات و ولایات نیز جهت خرید مقام
دیوانی خود از تجار وام م یگرفتند. ۵ بدی نسان روابط انتفاعی دو جانبه ای میان تجار بزرگ و رژیم
قاجار پدیدار گردید.
مل کالتجار در رأس سلسله مراتب تاجران قرار داشت. وی از سوی شاه بدین مقام نایل
م یگردید. جایگاه مل کالتجار در پایتخت بود. ۶ او از سویی مورد اعتماد حکومت بود و از سوی دیگر
وظیفة نظارت و رسیدگی بر دعاوی میان تجار را بر عهده داشت. ۷ میرزا تق یمل کالتجار در دوران
فتحعلی شاه جواهر فروشی بود که با ۳۰.۰۰۰ تومان نقدینه در نهایت آزادی عمل جواهرات را از
بیگانگان خریداری و با بهرة ۲۰ درصد به شاه می فروخت. ۸ بعد از ملک التجار، رئی سالتجارها قرار
داشتند. در شهرهای بزرگ یکی از تجار معتبر با عنوان رئیس التجار از سوی شاه یا حکام محلی
بدین مقام منصوب می گردید. ۹ البته در سلسله مراتب بعدی، القاب دیگری مانند: امی نالتجار،
معتمدالتجار، معی نالتجار، ناظم التجار و دیگر القاب از سوی حکومت به تجار اعطا م یشد. ۱۰ تجار
علاوه بر رابطة انتفاعی دوجانبه با حکومت قاجار، مناسبات حسنه و پایداری نیز با علما داشتند ۱۱
زیرا ایشان جهت عقد قرادادهای تجاری به علما نیازمند بودند. وفاق و همگرایی میان تجار و علما
موجب شد تا هر دو قشر به عنوان نیروهای مؤثر اجتماعی در جامعه مطرح گردند. ۱۲ از اینرو
هر چه از اقتدار نظام و رو به انحطاط زمین دار قاجار کاسته م یشد؛ در مقابل، نیروی نوپای تجار،
اعتلاء می یافت. در این جستار سعی بر آن است تا با در نظر گرفتن جایگاه تجار در عصر قاجار،
گوشه هایی از وضعیت تجار کرمانشاه در این دوره مورد بررسی و مداقه قرار گیرد.
فرصت های تجار کرمانشاه
مناطق کردنشین غرب ایران در عصر قاجار شامل سه حوزة مناطق شمالی به مرکزیت
ساوجبلاغ مکری، مناطق مرکزی به مرکزیت سنندج و مناطق جنوبی به مرکزیت کرمانشاه
بود. کرمانشاه مهّم ترین شهر مناطق کردنشین محسوب می شد. این شهر از کهن ترین شهرهای
کردنشین است. تاریخ نگاران دوران اسلامی، پیدایش این شهر را مربوط به دوران بهرام چهارم
) ۳۹۹-۳۸۸ م( م یدانند. ۱۳ در حالی که قدمت شهر ساوجبلاغ مکری حدود سه قرن ۱۴ و شهر
سنندج حدود چهار قرن ) ۱۰۴۶ ق( ۱۵ است. به نظر م یرسد که پیشینیة شهر کرمانشاه و وجود راه
تجاری آن، م یتوانست موجبات ضعف اشرافیت ایلی و توسعه و نفوذ تجار کرمانشاه را در عصر
قاجار فراهم آورد.
الف . راه تجاری کرمانشاه بغداد
وجود راه های تجاری امن در هر منطقه سبب پیدایش تجار متنفذ و در نهایت منجر به
توسعة اقتصادی می شد. اگرچه شهرهای سنندج و ساوجبلاغ مکری به علت فقدان راه تجاری
مناسب نتوانستند به عنوان شهرهای مهّم تجاری مطرح شوند ۱۶ امّا کرمانشاه به واسطة راه تجاری،
به یگانه شهر کردنشین تجارتی در عصر قاجار تبدیل شد. در واقع راه تجاری تهران همدان
کرمانشاه بغداد یکی از پنج راه اصلی تجارت ایران در عصر قاجار بود. ۱۷ طول این مسیر ۵۲۰
مایل و زمان انتقال کالا در این راه حدود ۳۵ روز بود. ۱۸ که ۱۴ روز آن از کرمانشاه تا تهران به
طول م یانجامید ۱۹ بسیاری از سفرنامه نویسان غربی این راه را یگانه گذرگاه سهل، طبیعی، مطمئن
و درعین حال مهّ مترین مسیر صادرات و واردات کالا میان ایران و بی نالنهرین عنوان کرد هاند. ۲۰
وجود ویژگ یهای بی بدیل راه تجاری کرمانشاه علیرغم بحران های سیاسی در منطقه در سال
۱۲۱۵ ق / ۱۸۰۰ میلادی ۲۱ ، تا پایان دوران قاجار، موجبات رونق تجاری و گسترش نفوذ تجار
کرمانشاه را فراهم نمود.
ب . شهرنشین شدن رؤسای ایلات کرمانشاه
یکی از وجوه افتراق کرمانشاه با سنندج و ساوجبلاغ مکری «تکثر قومی ۲۲» در این سامان
بود. امری که در نهایت منجر به تعامل میان کردهای کرمانشاه با سایر اقوام منطقه شد همین
تنوع جمعیتی آن بود که علاوه بر این موجب کاهش تضاد میان اشرافیت محلی کرد و حکومت
مرکزی گردید. در این میان انتقال مسالمت آمیز حکومت کرمانشاه از خاندان کرد زنگنه ۲۳ به
محمدعلی میرزا دولتشاه ) ۱۲۲۱ - ۱۲۳۷ ق( و اعقابش سبب تسریع روند شهرنشین شدن رؤسای
ایلات کرمانشاه گردید. ۲۴ در واقع تکوین اشرافیت شهرنشین کرمانشاه از رؤسای ایلات، ۲۵ نه تنها
تفکر ایلی را به چالش کشید بلکه موجبات پیدایش روابط انتفاعی دو جانبه میان ایشان و حکام
کرمانشاه را فراهم آورد. روابطی که در دوران حکومت محمدعلی میرزا دولتشاه به گسترش امنیت
و آبادانی، ۲۶ توسعة شهرنشینی و در نهایت پیدایش تجار منتفذ انجامید.
ج . توسعة اقتصادی در کرمانشاه
وجود یک شاهراه تجاری و گسترش امنیت ناشی از همگرایی رؤسای ایلات با حکام کرمانشاه
موجب گسترش شهرنشینی در کرمانشاه شد. جمعیّت کرمانشاه در سال ۱۲۱۰ ق از حدود ۸ الی
۹ هزار نفر ۲۷ به ۱۲ هزار نفر در سال ۱۲۳۷ ق سال پایان حکومت دولتشاه رسید. ۲۸ تداوم
روند گسترش شهرنشینی در کرمانشاه باعث شد تا جمعیّت این شهر در سال ۱۲۸۵ ق / ۱۸۶۸
م، به ۳۰.۰۰۰۲۹ نفر و سرانجام در سال ۱۳۳۱ ق/ ۱۹۱۳ م، به ۵۰.۰۰۰۳۰ نفر افزایش یابد. ۳۱
کنت دوسرسی در سال ۱۲۵۵ ق، ۳۲ عبدالعلی ادیب الملک در سال ۱۲۷۳ ق ۳۳ ، هانری بایندر در
دوران حکومت امام قلی میرزا عمادالدوله ) ۱۲۹۲ - ۱۲۶۸ ق( ۳۴ و دکتر ویلز در سال ۱۲۹۳ ق؛ ۳۵
گزارش های مبسوطی از رونق اقتصادی و رفاه اهالی ارائه داد هاند.
بنا بر گزارش ابوت، کرمانشاه در سال ۱۲۶۵ ق/ ۱۸۴۹ م، دارای ۱۶ کاروانسرا بود و واردات
کالاهای تولید انگلیس به ارزش ۲۵.۰۰۰ لیره در ۴۰ مغازه به فروش م یرسید. ۳۶ جکسن در سال
۱۳۲۱ ق، نقش واسط هگری تجار کرمانشاه در واردات کالاهای خارجی را که شامل پارچه های
انگلیسی، قند فرانسوی، سیگارهای عثمانی و آبجوی دانمارکی میشد و صادرات تریاک همدان،
نهاوند و بروجرد قالی و صمغ کردستان، پشم و مازوج و کشمش و خشکبار ملایر به بغداد بسیار
پر اهمیت قلمداد نموده است. ۳۷ همچنین تجار کرمانشاه نقش مؤثری در صادرات ابریشم گیلان
به بغداد داشتند. ۳۸
کالاهای تولیدی کرمانشاهان شامل صنایع زرگری، نقر هکاری ۳۹ و قال یبافی ۴۰ در کنار
محصولاتی مثل غلات، تنباکو، کتیرا و تریاک توسط تجار کرمانشاه به سراسر ایران، عثمانی،
انگلیس و روسیه صادر می گردید. ۴۱ البته صادرات تریاک بیشترین سود را عاید تجار کرمانشاه
می کرد. کشت تریاک در کرمانشاه از سال ۱۲۸۸ ق آغاز شد؛ در این سال تولید تریاک در
کرمانشاه ۵۴۱۷ کیلوگرم بود، تولید روزافزون تریاک و تجارت سودآور آن، صادرات این محصول
را در سال ۱۳۲۴ ق، به ۳۰۰۲۶ کیلوگرم رسانید. ۴۲
راه زیارتی کرمانشاه عتبات نیز سود سرشاری عاید تجار کرمانشاه می نمود. ۴۳ عبور زوّار
از کرمانشاه یکی از مواردی است که مورد توجه سیاحان و پژوهشگران اروپایی قرار گرفته است.
کنت دوششوار تعداد زائرانی را که از کرمانشاه عبور م یکردند ۱۰۰ هزار و مک داول ۱۲۰ هزار
نفر ذکر نمود هاند. ۴۴ اگر چه ارقام یاد شده کمی اغراق آمیز است امّا به نظر م یرسد می توان به
گزارش های گروته یعنی ۳۵ تا ۵۰ هزار ۴۵ و اوژن اوبن یعنی ۶۰ هزار ۴۶ زائر، اعتماد نمود. البته
علاوه بر زائران عتبات، سالیانه هزاران جنازه از طریق کرمانشاه عبور داده م یشد تا در عتبات
عالیات به خاک سپرده شوند. ۴۷
علاوه بر مجموع عوامل داخلی یاد شده، افتتاح کانال سوئز در سال ۱۸۶۹ م/ ۱۲۸۶ ق و
رونق کشتی رانی در دجله، توجه تجار انگلیسی را به سوی راه تجاری بصره بغداد کرمانشاه
معطوف نمود و بر رونق راه بغداد کرمانشاه افزود. ۴۸ این امر نیز زمین هساز ارتقاء قدرت مالی
تجار کرمانشاه گردید.
دشواری های کار
به طور کلی تجار ایران در دوران قاجار با چال شهای بسیاری از جمله: فقدان امنیت ناشی از
تاخت و تاز ایلات، مصادرة اموال توسط عمال حکومتی، خودداری حکام از پرداخت قرض هها یشان،
افزایش بی رویة عوارض گمرکی، وجود بان کها و تجار قدرتمند خارجی، هرج ومرج مسکوکات و
کمبود راه های تجاری روبرو بودند. ۴۹ همان گونه که در بخش قبلی این بررسی اشاره شد تجار
کرمانشاه به واسطة راه تجاری زیارتی کرمانشاه و وجود امنیت ناشی از شهرنشین شدن رؤسای
ایلات، از موقعیت مناسبی برخوردار گردیدند. اما عواملی همچون عوارض گمرکی و نفوذ تجار
وابسته به قدرت های بیگانه، مانع بالندگی اقتصادی ایشان گردید.
رونق اقتصادی کرمانشاه در دوران قاجار، گمرکات این منطقه را به یکی از مهّم ترین گمرکات
ایران تبدیل کرده بود. کما اینکه از ده منطقة گمرکی در ایران، کرمانشاه در کنار تبریز، شیراز و
رشت یکی از چهار منطقة اصلی گمرکی محسوب م یشد. ۵۰ عوارض گمرکی که غالباً به صورت نقد
دریافت می شد نه تنها بخش مهمی از بودجة حکومت را تشکیل می داد بلکه بسیاری از کمبودهای
پولی رژیم زمین دار قاجار را نیز تأمین می کرد. شاه هر ساله حق جمع آوری عوارض مناطق
گمرکی را به برندة مزایده که اغلب از میان اعیان ثروتمند یا اشراف محلی بودند؛ می فروخت
و سود سرشاری از آن به دست می آورد. ۵۱ گمرکات کرمانشاه در سال ۱۲۴۸ ق/ ۱۸۶۷ م، مبلغ
۲۰.۰۰۰ تومان ۵۲ و سال ۱۳۱۵ ق/ ۱۸۹۸ م، مبلغ ۶۷۰.۰۰۰ قران مقاطعه داده شد. میرزا عل یخان
امین الدوله صدراعظم مظفرالدین شاه، نظام مقاطع هکاری یا اجاره داری گمرکات را تا حدودی
منسوخ نمود وی در سال ۱۳۱۶ ق/ ۱۸۹۹ م، گمرک کرمانشاه را به مأموران بلژیکی واگذار نمود.
مأموران بلژیکی پس از یک سال، درآمد گمرکات کرمانشاه را تا ۹۰۰.۰۰۰ قران افزایش دادند.
این افزایش به کارآمدی مأموران بلژیکی مربوط بود، زیرا مقاطعه کاران تعداد کمی از آنچه به
عنوان عوارض گمرکی م یگرفتند؛ به حکومت م یپرداختند. ۵۳ به طور کلی عایدات گمرک شامل
عوارض واردات و صادرات، عوارض راهداری و عوارض شهر بود. ۵۴ تجار کرمانشاه موظف بودند
هر سه مالیات را پرداخت کنند. در کرمانشاه عوارض واردات و صادرات به نام عوارض هوایی
از تجار اخذ م یشد. ۵۵ عوارض راهداری نیز مالیات حفاظت راه بود که از کاروان هایی که از راه
محافظت شده عبور م یکردند، اخذ می گردید. تجار خارجی از این مالیات معاف بودند. در سال
۱۲۷۷ ق/ ۱۸۶۱ م، کرمانشاه یکی از ده شهری بود که عوارض راهداری به آن تعلق می گرفت. ۵۶
همچنین عوارض شهری از جمله مالیات هایی بود که تجار کرمانشاهی موظف به پرداخت آن
بودند. هر گاه کاروانی به شهری م یرسید هر چند آن شهر آخرین مقصد کاروان نبود، اغلب
تجار ایرانی باز ناگزیر بودند که عوارض شهر را بپردازند و شهر برای خدمات خاصی که انجام
می داد عوارض دروازه را برای صادرات و واردات می گرفت. کرمانشاه یکی از سیزده شهری بود
که دارای عوارض شهری بود. البته با این تفاوت که عوارض شهری در کرمانشاه فقط از صادرات
اخذ می گردید. ۵۷ علاوه بر مالیات های گمرکی مذکور، تبانی، ارتشاء و فساد مالی میان مقاطع هکاران
گمرک با تجار بزرگ ۵۸ موجب ضعف و ناکارامدی تجار محلی کرمانشاهی در منطقه گردید. به
عبارتی می توان چنین استنتاج نمود که علیرغم شرایط مناسب تجارت در کرمانشاه، تجار محلی
کرمانشاهی به واسطة عدم آگاهی و انسجام به یک جریان حاشیه ای که تأثیر چندانی بر مسائل
اجتماعی نداشتند، تبدیل شوند.
تکوین تجار بزرگ غیر بومی در کرمانشاه
ضعف اقتصادی تجار محلی کرمانشاه، موجب شد تا تجار اطراف و اکناف سرمایه های خود
را رهسپار سرزمین فرص تهای اقتصادی یعنی کرمانشاه نمایند. حضور مؤثر تجار غیربومی در
کرمانشاه از همان اوایل دوران قاجار هویدا شد. عبدالکریم غیرت کرمانشاهی، وجود امنیت در
دوران حکومت محمدعلی میرزا دولتشاه را یگانه عامل جذب تجار غیر محلی به کرمانشاه قلمداد
نموده است. وی ضمن شرح مبسوطی از مهاجرت خاندان سید اسماعیل تاجر عرب از بغداد به
کرمانشاه به جایگاه والا و اعتبار این خاندان نزد مقام های دولتین ایران و عثمانی اشاره نموده
است. ۵۹ مهاجرت بازرگانان تبریزی و اصفهانی، تجار کلدانی سنندج و بازرگانان یهودی بغداد به
کرمانشاه ۶۰ عرصة دیگری از توجه تجار بدین سامان بود. البته در این میان سهم تجار کلدانی و
یهودی به مراتب از تجار مسلمان بیشتر بود. اگر چه بنا بر گزارش کنسول انگلیس در کرمانشاه
اساساً امر تجارت در این شهر در اختیار مسیحیان کلدانی بود. ۶۱ امّا مک لین در سال ۱۳۳۲ ق،
خاطر نشان ساخته که حدود ۸۰ درصد تجارت کرمانشاه در دست یهودیان است. ۶۲ البته به نظر
م یرسد که گزارش مک لین از اعتبار بالاتری برخوردار باشد زیرا بنا به نوشتة ویلم فلور، تجار
یهودی کرمانشاه به واسطة ارتباط مستقیم با تجار یهودی بغداد و منچستر کالاهای انگلیسی را
ارزان تر از سایرین وارد کرده و با سود سرشار به فروش م یرسانیدند. ۶۳ از سویی تجار یهودی
بغداد نیز از حمایت شهبندری عثمانی در کرمانشاه برخوردار بودند، به نحوی که شهبندری عثمانی
در کرمانشاه با انتخاب یک تاجرباشی که نمایندگی بازرگانان عثمانی در کرمانشاه را بر عهده
داشت؛ ۶۴ درصدد افزایش نفوذ اقتصادی اتباع خویش در کرمانشاه بود. البته لازم به ذکر است
که انگلیسی ها در این خصوص گوی سبقت را از عثمانی ربودند و زمین هساز پیدایش «بورژوازی
وابسته انگلیس » توسط خاندان وکیل الدوله انگلیس شدند. حاج خلیل عرب سرسلسلة خاندان
وکیل الدوله، ابتدا به خدمت سر هنری راولینسن درآمد. وی به واسطة نجات جان راولینسن به
عنوان نمایندة سیاسی انگلیس در کرمانشاه منصوب شد. ۶۵ در خصوص جایگاه اجتماعی حاج خلیل
اختلاف نظر عدیده ای وجود دارد. سردنیس رایت حاج خلیل را قاطرچی راولینسن نامیده که در
اثر خدماتش به راولینسن مأمور انگلیس در کرمانشاه شد. ۶۶ عل یاکبر خان سردار مقتدر سنجابی،
حاج خلیل را بغدادی و ظاهراً یهود یالاصل م یداند که از راه چوبداری میان ایلات کرد کرمانشاه
و عراق تدریجاً متمول گشته است. ۶۷ اما رائین تحت تأثیر تئوری توطئه و ترس از انگلیس معتقد
است که انگلیس یها حاجی خلیل را با ثروت و مکنت فراوانی در حدود ۱۰.۰۰۰ تومان به ایران
فرستاد هاند. ۶۸ مسلم است حاج خلیل عرب تحت توجهات خاص انگلستان به قدرت و ثروتی
سرشار دست یافت. وی در سال ۱۲۸۵ ق، درگذشت ۶۹ و فرزندش حاج حسن، وکیل الدوله انگلیس
در کرمانشاه شد. حاج حسن وکیل الدوله میراث پدر را به اوج رسانید. وی از سوی دولت انگلیس
دارای نشان «سن میشل ۷۰» و لقب «خان بهادر ۷۱» گردید. او به مناسبت پنجاهمین سالگرد سلطنت
ملکه ویکتوریا ۱۳۰۴ ق/ ۱۸۸۷ م جشن مفصلی در کرمانشاه برگزار نمود و شهر را چراغانی کرد
و به همین دلیل مورد تحسین لردکرزن قرار گرفت. ۷۲
وکی لالدوله علی رغم ترک تابعیت ایران و پذیرش تابعیت عثمانی ۷۳ مورد توجه ناصرالدین
شاه و درباره قاجار بود. کما اینکه داری القابی چون عمد هالاعیان، مقر بالخاقان ۷۴ و معتمدالسلطان
گشت. ۷۵ وی همچنین مورد توجه و احترام افرادی چون مسعود میرزا ظل السلطان ۷۶ و حسنعل یخان
امیرنظام گروسی ۷۷ حکام وقت کرمانشاه و اعتمادالسلطنه ۷۸ وزیر انطباعات بود.
در سال ۱۳۰۶ ق/ ۱۸۹۸ م، گمرک کرمانشاه در گرو بانک شاهنشاهی انگلیس قرار
گرفت. ۷۹ بدین ترتیب گمرک سودآور کرمانشاه در ید قدرت وکیل الدوله انگلیس قرار گرفت و
بر قدرت او افزود. قدرت اقتصادی و نقدینة هنگفت وکیل الدوله نه تنها موجب شد تا اغلب تجار
کرمانشاه وا مدار، وابستة او گردند ۸۰ بلکه زمینه ساز استیلای وی بر بخش وسیعی از اراضی اشراف
شهرنشین و رؤسای ایلات کرد گردید. احتشام السلطنه در خصوص تصاحب املاک توسط حاج
حسن وکیل الدوله و پسرش حاج عبدالرحیم م ینویسد: «این پدر و پسر خیلی با هوش و زرنگ
بودند، تمول و ثروت بی حساب و املاک وسیع زرخیزی به دست آورده به هر جایی دست انداخته
و بر اکثر اهالی و مالکین تجار غرب ایران تسلط و اقتدار پیدا کرده بودند و سفارتین انگلیس و
عثمانی از تمام اجحافات آنها حمایت م یکردند. ۸۱»
نادعلی کریمی نمایندة کرمانشاه در مجلس شورای ملیّ در ادوار هفدهم و هجدهم، ۸۲ شرح
مبسوطی در خصوص رفتار خدع هآمیز وکیل الدوله با اشراف شهرنشین و رؤسای ایلات و چگونگی
تصرف اراضی ایشان ارائه داده است. بنا به گزارش وی، وکیل الدوله ابتدا با بخشش های حساب
شده میان اشراف شهرنشین و رؤسای ایلات، اعتماد ایشان را جلب و سپس با پرداخت وام با
بهره سنگین ایشان را وام دار خود می نمود و چون در سر موعد، پرداخت وام و نزول آن از سوی
صاحب ملک میسر نم یشد، وکیل الدوله ملکی را که در گرو داشت به نفع خود ضبط و به اصطلاح
اهالی کرمانشاه «لزوم ۸۳» می کرد. از جمله کا خهایی که بدین شیوة خدعه آمیز توسط وکیل الدوله
مصادره گردید می توان به کاخ دلگشا از بناهای محمدعلی میرزا دولتشاه حاکم کرمانشاه ) ۱۲۳۷ -
۱۲۳۱ ق( و کاخ مسعودیه از بناهای امامقلی میرزا عمادالدوله حاکم دیگر کرمانشاه ) ۱۲۹۲ -
۱۲۶۸ ق( اشاره نمود. ۸۴ همچنین تصاحب خدع هآمیز اراضی کردان کلهر، ۸۵ گوران و سنجابی ۸۶ و
املاک علی مردادخان احتشام الملک کرندی، ۸۷ سبب استیلای سیاسی وکیل الدوله بر ایلات کرد و
عزل و نصب رؤسای کلهر ۸۸ و سنجابی ۸۹ گردید.
وکیل الدوله همچنین با تصاحب املاک اشراف زمین دار در کرمانشاه به اول مالک
کرمانشاهان تبدیل شد ۹۰ به طوری که از ۲۵۰ آبادی کرمانشاهان بیش از ۱۰۰ پارچه آبادی در
تملک وکیل الدوله قرار گرفت. ۹۱
رفتار خدعه آمیز وکیل الدوله در تصاحب اراضی اشراف زمین دار و استیلای مطلق وی بر
تجار کرمانشاه، موجب اقتدار بلامنازع وی در کرمانشاه گردید. بدی نسان ماهیت ارتجاعی
وابسته، وکی لالدوله چالشی ژرف فراروی تجار کرمانشاه ایجاد نمود و سبب ناکامی ایشان در
مشارکت های مبتنی بر توسعة سیاسی در منطقه گردید. عدم حضور تجار کرمانشاه در جنبش
اجتماعی ترویج صنایع ملّی ۹۲ خود دلیلی بر این مدعاست. جنبش تنباکو عرصة دیگری از فقدان
توانایی تجار کرمانشاه در استیفای حقو قشان بود، زیرا علیرغم برخی مخالفت های ایشان علیه
انحصار تنباکو ۹۳ ، نقش ارتجاعی وکیل الدوله ها حاج حسن و حاج عبدالرحیم در این خصوص
به روشنی مشهود است. ۹۴
در دوران انقلاب مشروطه نیز گذشته از فعالیّ تهای محدود از سوی برخی تجار از جمله آقا
محمدطاهر تاجر کرمانشاهی که در جهت تنویر افکار و ارتقاء سطح آگاهی سیاسی اهالی کرمانشاه
انجام می گرفت ۹۵ ، حرکت منسجم و تاثیرگذاری از سوی تجار مقیم کرمانشاه در جهت نیل به
آزادی و حکومت قانون شکل نگرفت.
نتیجه
امنیت ناشی از شهرنشین شدن رؤسای ایلات بر اهمیت راه تجاری کرمانشاه بغداد افزود
و موجبات رونق تجاری و جذب سرمایه های تجار بزرگ در کرمانشاه را فراهم نمود. از این
رو فرصتی مناسب فرا روی تجار بومی کرمانشاه قرار گرفت تا به نیروی مؤثر در جامعة کرد
تبدیل شوند البته خاندان وکی لالدوله این فرصت بی بدیل را با عملکردهای خود با ناکامی مواجه
گردانیدند. در واقع اعطای امتیازهای انحصاری انگلستان به همراه رفتار حقار تآمیز شاه، درباریان
و حکام کرمانشاه در برابر حاج حسن وکیل الدوله که به فرادستی چشمگیر امور اقتصادی و سیاسی
منطقه منجر شد؛ بسیاری فرص تهای دیگر تجار کرمانشاه را محدود کرد و در نتیجه پدیده هایی
چون مشارکت در جنبش های درو نشهری و تاجرمحور تنباکو و مشروطه را به چالش کشانید و
ایشان را به افرادی حاشیه ای با کارآی یهای سیاسی و اجتماعی نازل تبدیل نمود.
یادداشت ها:
۱. حسین سلطا نزاده، مقدمه ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، تهران، امیرکیبر، ۱۳۶۷ ، صص ۷۲ - ۶۷ .
۲. احمد اشرف، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران، تهران، زمینه، ۱۳۵۹ ، ص ۲۳ و محسن حبیبی، از شار تا شهر،
تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ ، صص ۴۸ - ۴۷ .
۳. ژولین دو روششوار، خاطرات سفیر ایران، ترجمه مهران توکلی، تهران، نشر نی، ۱۳۷۸ ، ص ۱۴۹ .
و.ن.آ. کوزنتسوا، اوضاع سیاسی و اقتصادی اجتماعی ایران )پایان سدة ۱۸ تا نیمة نخست سدة ۱۹ م(، ترجمه سیروس
ایزدی، تهران، نشر بی نالملل، ۱۳۵۸ ، ص ۸۷ .
۴. سرجان مالکم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا حیرت، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۲ ، ج ۲، ص ۲۱۸ .
۵. احمد اشرف، همان، ۲۷ و سهیلا ترابی فارسانی، تجار، مشروطیت و دولت مدرن، تهران، نشر تاریخ ایران، ۱۳۸۴ ،
ص ۵۲ .
۶. آ.ک.س. لمبتون، ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، مشهد، جاودان خرد، ۱۳۷۵ ، ص ۱۴۹ .
۷. مینا جباری، همیشه بازار، تهران، آگاه ۱۳۷۹ ، ص ۹۹ .
۸. چارلز عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران )عصر قاجار(، ترجمه یعقوب آژند، تهران، گستره، ۱۳۶۲ ، ص ۳۷ و کوزنتسوا،
همان، ص ۸۸ .
۹. لمبتون، همان، ص ۱۴۹ .
۱۰ . جهت اطلاع بیشتر در خصوص سلسله مراتب تجار و القاب ایشان، ر.ک. محمدحس نخان اعتمادالسلطنه، ماثروالاثار،
به کوشش ایرج افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۶۳ ، صص ۲۴۲ - ۲۲۷ و همو، تاریخ منتظم ناصری، تصحیح دکتر محمد
اسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۷ ، ج ۳، صص ۲۱۲۹ - ۲۱۲۵ .
۱۱ . ژولین دو روششوار، همان، ص ۱۴۹ .
۱۲ . ویلم فلور، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، توس، ۱۳۶۵ ، ج ۲ ،
ص ۱۵۳ .
۱۳ . در خصوص احداث شهر کرمانشاه توسط بهران چهارم ر.ک: محمد بلعمی، تاریخ بلعمی، تصحیح محمدتقی بهار،
زوار، ۱۳۸۳ ، ص ۶۴۰ ، و عبدالملک ثعالبی، تاریخ ثعالبی، ترجمه محمد فضائلی، تهران، نشر نقره، ۱۳۶۸ ، ص ۳۴۶ ، و
مجمل التواریخ و القصص، تصحیح ملک الشعرا بهار، تهران، کلاله خاور، بی تا، ص ۶۸ .
۱۴ . حبی بالله تابانی، بررسی اوضاع طبیعی، اقتصادی و انسانی کردستان )نمونه کردستان مکری(، تهران، وثوق، ۱۳۴۵ ،
صص ۵۱ - ۵۰ .
۱۵ . مستوره اردلان، تاریخ اردلان، تصحیح ناصر آزاد پور، سنندج، بی تا، ۱۹۴۶ ، ص ۵۱ .
۱۶ . در خصوص موانع رشد تجارت در سنندج و ساوجبلاغ مکری، ر.ک: ناصر محسنی، جغرافیای طبیعی، اقتصادی،
سیاسی و تاریخی کردستان، بروجرد، لاویان، ۱۳۲۷ ، ج ۱، ص ۸۰ و عل یاصغر شمیم، کردستان، تهران، مدبر، ۱۳۷۰ ،
ص ۸۲ .
۱۷ . کلنل چریکف، سیاحت نامه مسیو چریکف، ترجمه آبکار مسیحی، به کوشش عل یاصغر عمرانی، تهران، جیبی، ۱۳۵۸ ،
ص ۱۸۷ .
۱۸ . چارلز عیسوی، همان، ص ۲۳۹ .
۱۹ . همان، ص ۵۵۱ .
۲۰ . جهت اطلاع بیشتر در خصوص ویژگی های راه تجاری کرمانشاه، ر.ک: هوگو گروته، سفرنامه گروته، ترجمه مجید
جلیلوند، تهران، نشر نی، ۱۳۶۹ ، ص ۹۶ . و اوژن اوبن، همان، ص ۳۳۹ ، و یپرت بلوشر، سفرنامه بلوشر، ترجمه کیکاووس
جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۳ ، ص ۸۲ .
۲۱ . چارلز عیسوی، همان، ص ۴۰۴ .
۲۲ . شاپور گودرزی نژاد، کنگاور، جغرافیای انسانی و اقتصادی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۲ ، ص ۶.
۲۳ . عبداللطیف شوشتری، تحف هالعالم، به اهتمام صمد موحد، تهران، طهوری، ۱۳۶۳ ، ص ۱۷۶ .
۲۴ . در خصوص شهرنشین شدن روسای ایلات کرمانشاه، ر.ک: عبداللطیف شوشتری، همان، صص ۱۷۷ - ۱۷۶ .
۲۵ . اوژن اوبن در سال ۱۹۰۷ م/ ۱۳۲۵ ق، گزارش جالبی از اشرافیت شهرنشین کرمانشاه ارائه داده است که اغلب ایشان
از میان روسای ایلات بوده اند. اوژن اوبن ، ایران امروز، ترجمه عل یاصغر سعیدی، تهران، زوار، ۱۳۶۳ ، ص ۳۴۶ .
۲۶ . زی نالعابدین شیروانی، بستان السیاحه، تهران، سنایی، بی تا، ص ۴۶۲ .
۲۷ . اولیویه، سفرنامه اولیویه، ترجمه محمدطاهر میرزا، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۱ ، ص ۳۴ .
۲۸ . زی نالعابدین شیروانی، ریاض السیاحه، تصحیح اصغر حامد ربانی، تهران، سعدی، ۱۳۳۹ ، ص ۸۳۹ .
۲۹ . چارلز عیسوی، همان، ص ۴۲ .
۳۰ . همان، ص ۴۹ .
۳۱ . لوران دوسرسی، ایران در ۱۸۴۰ - ۱۸۳۹ م، ترجمه دکتر احسان اشراقی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۳ ، ص
.۲۲۶
۳۲ . همان، صص ۲۲۸ و ۲۲۶ .
۳۳ . عبدالعلی ادیب الملک، سفرنامه ادیب الملک به عتبات، تصحیح مسعود گلزاری، تهران، دادجو، ۱۳۶۴ ، ص ۵۸ .
۳۴ . هانری بایندر، کردستان، بین النهرین وایران، ترجمه کرامت الله افسر، تهران، فرهنگسرا، ۱۳۷۰ ، ص ۴۱۰ .
۳۵ . ویلز، ایران در یک قرن پیش، ترجمه غلامحسین قراگوزلو، تهران، اقبال، ۱۳۶۸ ، صص ۱۴۹ - ۱۴۷ .
۳۶ . چارلز عیسوی، همان، ص ۴۱۳ .
۳۷ . ویلیامز جکسن، سفرنامه جکسن، ترجمه فریدون بدره ای، تهران، خوارزمی، ۱۳۵۲ ، ص ۲۶۷ .
۳۸ . چارلز عیسوی، همان، ص ۲۶۴ .
۳۹ . هانری بایندر، همان، ص ۴۱۰ .
۴۰ . احمد سیف، اقتصاد ایران در قرن ۱۹ م، تهران، نشر چشمه، ۱۳۷۳ ، ص ۱۴۲ .
۴۱ . محمدرضا فشاهی، تکوین سرمایه داری در ایران، تهران، گوتنبرگ، ۱۳۶۰ ، ص ۲۸ ، و چارلز عیسوی، همان، صص
۳۸۱ و ۳۶۷ و ۱۸۲ .
۴۲ . احمد سیف، همان، ص ۲۱۹ .
۴۳ . لوران دوسرسی، همان، صص ۲۲۸ و ۲۲۶ .
۴۴ . ژولین دو روششوار، همان، ص ۱۷۷ ، و ملک داول، تاریخ معاصر کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران، پانیذ، ۱۳۸۳ ،
ص ۱۵۶ .
۴۵ . هوگو گروته، همان، ص ۹۸ .
۴۶ . اوژن اوبن، همان، ص ۳۴۰ .
۴۷ . هوگو گروته، همان، ص ۸۲ .
۴۸ . چارلز عیسوی، همان، صص ۱۴۳ و ۱۱۲ .
۴۹ . احمد اشرف، همان، صص ۴۱ - ۳۸ ، و محمدرضا فشاهی، همان، صص ۲۵۱ - ۲۳۵ .
۵۰ . ژولین دو روششوار، همان، صص ۱۷۵ - ۱۷۴ .
۵۱ . ویلم فلور، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، توس، ۱۳۶۶ ، ج ۱،
صص ۱۹۱ - ۱۹۰ .
۵۲ . چارلز عیسوی، همان، ص ۵۷۳ .
۵۳ . ویلم فلور، همان، ج ۱، صص ۲۴ - ۲۲۳ .
۵۴ . همان، ج ۱، ص ۱۹۲ .
۵۵ . همان، ج ۱، ص ۲۰۵ .
۵۶ . همان، ج ۱، ص ۲۰۳ ، و چارلز عیسوی، همان، ص ۱۱۵ .
۵۷ . ویلم فلور، همان، ج ۱، صص ۲۰۴ - ۲۰۳ .
۵۸ . همان، ج ۱، صص ۲۲۲ - ۲۲۱ .
۵۹ . عبدالکریم غیرت کرمانشاهی، کلیات و آثار غیرت کرمانشاهی، مقدمه و حواشی محمد سعید غیرت، تهران،
فردوسی، ۱۳۳۸ ، صص ۲۴ - ۱۸ .
۶۰ . هوگو گروته، همان، ص ۹۹ .
۶۱ . ویلیم فلور، همان، ج ۲، صص ۱۹۳ و ۱۷۰ .
۶۲ . چارلز عیسوی، همان، ص ۹۴ .
۶۳ . .ویلم فلور، همان، ج ۲، ص ۱۷۰ .
۶۴ . محمدعلی فریدالملک، خاطرات فرید، تهران، زوار، ۱۳۵۴ ، ص ۴۶۰ .
۶۵ . ویلز، همان، ص ۱۴۶ و ایزابلا بیشوب، از بیستون تا زردکوه بختیاری، ترجمه مهراب امیری، تهران، آنژان، ۱۳۷۵ ،
ص ۱۸ .
۶۶ . دنیس رایت، انگلیس یها در میان ایرانیان، ترجمه خسرو پور خسرو، شیراز، هفت اورنگ، ۱۳۸۱ ، صص ۱۰۹ - ۱۰۸ .
۶۷ . عل یاکبر خان سردار مقتدر، ایل سنجابی و مجاهد تهای ملی ایران، تحشیه دکتر کریم سنجابی، تهران، شیرازه،
۱۳۸۰ ، ص ۵۷ .
۶۸ . اسماعیل رائین، حقو قبگیران انگلیس در ایران، تهران، جاویدان، ۱۳۶۲ ، ص ۳۲۷ .
۶۹ . اعتمادالسلطنه در روزنامة شرف به تاریخ ۱۳۰۶ ق ، یادآور شد که بعد از فوق حاج آقا خلیل عرب که تا کنون
) ۱۳۰۶ ق( بیست و یک سال است. این شغل و منصب به حاجی آقا حسن تعلق یافت. ر.ک: روزنامة شرف، سال ۱۳۰۶
ق، شماره ۶۷ ، ص ۴.
۷۰ . محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ ، ص ۶۰۸ .
۷۱ . اسماعیل رائین، همان، صص ۳۲۵ - ۳۲۴ .
۷۲ . جرج کرزن، ایران و قضیة ایران، ترجمه غلامعلی مازندرانی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷ ، ج ۱، ص ۷۰۹ .
۷۳ . علی اکبر خان سردار مقتدر، همان، ص ۵۷ .
۷۴ . محمدعلی سلطانی، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، ۱۰ ج، ج ۳، ص ۴۲۶ و ج ۴، ص ۱۰۳۸ .
۷۵ . اسماعیل رائین، همان، ص ۳۲۴ و روزنامة شرف، همان، ص ۳.
۷۶ . محمدعلی سلطانی، همان، ج ۳، ص ۴۲۶ ، ج ۴، صص ۱۰۳۸ و ۱۰۳۶ .
۷۷ . همان، ج ۴، صص ۱۰۶۰ - ۱۰۵۸ .
۷۸ . محمدحسن اعتمادالسلطنه، روزنامة خاطرات، صص ۹۷۸ و ۷۱۲ .
۷۹ . ویلهلم لیتن، ایران از نفوذ مسالمت آمیز تا تحت الحمایگی ) ۱۹۹۰ - ۱۸۶۰ م(، ترجمه مریم میراحمدی، تهران، معین،
۱۳۶۷ ، ص ۳۱ .
۸۰ . ایزابلا بیشوب، همان، ص ۱۹ .
۸۱ . میرزا محمود خان احتشام السلطنه، خاطرات احتشام السلطنه، به کوشش محمد مهدی موسوی، تهران، زوار، ۱۳۶۷ ،
ص ۲۹۸ .
۸۲ . زهرا شجیعی ،نخبگان سیاسی ایران )نمایندگان مجلس شورای ملی(، تهران سخن، ۱۳۷۲ ، ج ۴، ص ۵۳۸ .
۸۳ . اسماعیل رائین، همان، ص ۳۲۷ .
۸۴ . اردشیر کشاورز، کرمانشاه ما به دورنمای قدیم شهر، کرمانشاه ،طاق بستان، ۱۳۸۲ ، ص ۱۵۴ .
۸۵ . در خصوص چگونگی تصاحب اراضی ایل کلهر توسط وکیل الدوله ر.ک: فرج الله خان منشی شجاع السلطان کلهر،
ناگفته های تاریخ کلهر، گردآوری، تحقیق و توضیح یحیی صادقی، تهران، بلوط سبز، ۱۳۸۶ ، ص ۱۷
۸۶ . علی اکبرخان متقدر سنجابی، همان، صص ۶۲ - ۵۷ .
۸۷ . میرزا محمودخان احتشام السلطنه، همان، صص ۲۹۹ - ۲۹۷ .
۸۸ . فر جالله خان منشی شجاع السلطان کلهر، همان، ص ۱۷ .
۸۹ . علی اکبر خان مقتدر سنجابی، همان، صص ۶۲ - ۵۷ .
۹۰ . حاج سیاح محلاتی ، سفرنامه و خاطرات، کوشش حمید سیاح، تهران، اب نسینا، ۱۳۴۶ ، ص ۲۳۲ .
۹۱ . هانری بایندر، همان، ص ۴۰۲ .
۹۲ . احمد اشرف، همان، صص ۱۰۳ - ۱۰۰ .
۹۳ . نیکی کدی، تحریم تنباکو در ایران، تهران ،کتا بهای جیبی، ۱۳۵۸ ، ص ۱۳۶ .
۹۴ . شیخ حسن کربلایی، تاریخ انحصار دخانیات، تهران، مبارزان، ۱۳۶۱ ، ص ۳۹ ، و ابراهیم تیموری، تحریم تنباکو،
تهران، کتا بهای جیبی، ۱۳۶۱ ، صص ۱۸۰ - ۱۷۸ .


[مقالات مرتبط]

■ کلیمیان بارفروش و مشکلات آنها در دورة قاجار  رضا آذری شهرضایی

■ از «کرمانشاه » تا کرمانشاه  

■ قیام سی تیر ۱۳۳۱ مردم کرمانشاه بررسی پرونده یک خیزش  احسان هوشمند

■ فقر شهری و سیاست جناحی در‌ ایران  اعظم خاتم

نظر بدهید