لوگوی گفتگو فصلنامه فرهنگی و اجتماعی

رزم آرا و جزایر ایرانی خلیج فارس

رضا آذری شهرضایی

گفتگو شماره ۶۶





¬مسعود کوهستانی‌نژاد، جزایر ایرانی خلیج فارس تهران، انتشارات دنیای اقتصاد، ۱۳۹۳، چاپ اول ، ۳۴۰ صفحه ، قطع رقعی .

این کتاب شامل پیش‌گفتار، مقدمه، هشت فصل و نتیجه‌گیری است. ضمائمی هم در شش قسمت ارائه شده که برگرفته از روزنامه‌های حبل المتین، ثریا و چهره‌نما که نشریات فارسی زبان بوده و در دورة قاجار اوضاع جزایر را رصد کرده و نسبت به تحولات آن حساس و هشدار می‌دادند.همچنین فصل یازدهم کتاب تحت عنوان "جزایر ایران در خلیج فارس" و قسمت ششم ضمائم هم سفرنامه خبرنگار روزنامه ایران به بحرین است که در روزنامه ایران در بهمن ماه ۱۳۲۷ منتشر شده است.
نویسنده در پیش‌گفتار و مقدمه معتقد است شواهدی در دست است که در اواخر دوره نخست‌وزیری سپهبد رزم‌آرا، ایران برای اعاده حاکمیتش در جزایر ایرانی خلیج فارس دست به اقدام نظامی در آن جزایر زد اما با ترور رزم‌آرا ظاهراً این اقدام منتفی شد. در مقدمه، مؤلف با رجوع به کتاب‌ها و اسناد منتشره در ایران فقدان اطلاعات و اسناد در این خصوص را متذکر شده و علت آن را اکراه پژوهشگران این کتاب‌ها از آوردن نام سپهبد رزم‌آرا و نادیده گرفتن تلاش او برای اعادة حاکمیت ایران بر جزایر می‌داند. در فصل اول تحت عنوان "بحران در خلیج فارس" نویسنده با مراجعه به اخبار منتشره در روزنامه‌های دوره مظفری به تلاش‌های دولت انگلستان جهت توسعة حضور نظامی و اقتصادی خود در خلیج فارس می‌پردازد و تلاش دیگر قدرت‌هایی مانند روسیه برای به دست آوردن جای پایی در خلیج فارس. در این فصل همچنین به چگونگی تلاش‌های ایران برای حفظ و اعادة حاکمیتش بر جزایر خلیج فارس به‌رغم ضعف شدید کشور پرداخته و با مراجعه به روزنامه‌هایی چون حبل‌المتین کلکته و روزنامه ثریا در قاهره، گزارش‌های نشریات را در خصوص تحولات خلیج فارس را نقل می‌کند؛ گزارش‌هایی که در آنها به دولت ایران و افکار عمومی ایرانیان نسبت به خطراتی که در کمین جزایر ایرانی است هشدار داده شده است. صدور دستورالعمل‌های مظفرالدین‌شاه برای تحکیم اقتدار ایران در خلیج فارس خطاب به حاکمان آن نواحی نشان‌دهندة هوشیاری ایرانیان است. فصل دوم تحت عنوان "لشگرکشی لرد کرزن و توافق سال ۱۹۰۴ / ۱۳۲۲ قمری" نویسنده به حضور روسیه در خلیج فارس برای فعالیت‌های تجاری پرداخته است و مضامینی چون و اعزام اولین نمایندة رسمی روسیه به بنادر جنوب ایران و استقبال رسمی مقامات محلی ایران از او و آنگاه به نگرانی انگلیسی‌ها در این خصوص اشاره می‌کند و عزم بریتانیا را برای حضوری مقتدرانه‌تر از پیش در خلیج فارس که به تعبیر نویسنده سرآغازی است بر رقابت‌های قدرت‌های جهانی در آن حدود. اعزام لرد کرزن فرمانفرمای هندوستان به خلیج فارس و سرکشی وی همراه با هفت کشتی جنگی در خلیج فارس و ملاقات دوستانه‌اش با شیوخ جزایر نشان از یک برنامة حساب شده برای بسط نفوذ در خلیج فارس داشت زیرا بعد از مراجعت وی شش کشتی جنگی انگلستان در خلیج فارس باقی ماندند. برخلاف نوع دیدار لرد کرزن از مشایخ حوزة جنوبی خلیج فارس که صورتی دوستانه داشت دیدار وی از بندرعباس و دیگر بنادر ایرانی با کشتی‌های جنگی بیشتر نشان‌دهندة نوعی قدرت‌نمایی بود تا ملاقات دوستانه. اما به عقیدة نویسنده جزایر ایرانی خلیج فارس، ایران علیرغم فقدان هر گونه ناوهای جنگی بیکار ننشسته و با ایجاد دفاتر گمرکی در بنادر و جزایر خلیج فارس برای تداوم حاکمیتش بر جزایر مزبور اقدام نمود هر چند که در خصوص بحرین و جزایر سه گانة تنب کوچک و بزرگ و ابوموسی نتوانست از دخالت انگلیسی‌ها جلوگیری کند.
در فصل سوم تحت عنوان "اتباع ایرانی" به مشکلات ایرانی‌های مقیم در این جزایر و به‌خصوص بحرین پرداخته شده است؛ حق و حقوق آنان توسط اعراب حاکم نقض می‌شد و دولت ایران قادر به حفظ حقوق آنان نبود. به گونه‌ای که در این کتاب می‌خوانیم نامه‌هایی از آنان در روزنامه حبل‌المتین منتشر می‌شد ولی دولت ایران تنها می‌توانست با سفارت انگلستان در این خصوص مکاتبه کند که معمولاً نتیجه‌ای به دنبال نداشت.
فصل چهارم تحت عنوان "جزایر ایران در بحران" به اهداف انگلیسی‌ها و مقدماتی که آنان برای جدا کردن بحرین از ایران فراهم کردند پرداخته شده است. نویسنده متذکر می‌شود چنین مقدماتی برای جزایر کیش، قشم و هنگام هم در دست اقدام بود. حملة اعراب ساکن جزیرة هنگام به رهبری شیخ احمد ـ به تحریک انگلیسی‌ها ـ برای غارت ادارة گمرک و کشتن رئیس گمرک میهن‌دوست آن به نام عبدالخالق‌خان اکبری و برخی دیگر از کارکنان گمرک ایران از دیگر مباحثی است که در این بررسی موضوع اشاره قرار گرفته است. زمانی هم که نیروهای نظامی ایرانی قصد ورود به جزیره هنگام جهت اعادة امنیت آن را داشتند کشتی‌های جنگی بریتانیا از ورود آنان جلوگیری کرده و بدین ترتیب شیخ احمد را مورد حمایت قرار دادند. ایجاد گمرک و پایگاه توسط انگلیسی‌ها در قشم و باسعیدو از دیگر کشمکش‌ها و درگیری‌های ایران و بریتانیا در اوایل دورة رضاشاه در این جزایر بود. به طور کلی مسئله اعادة حاکمیت ایران بر این جزایر همیشه با مانع‌تراشی بریتانیا مواجه بود.
در فصل پنجم تحت عنوان "اقدامات دولت ایران"، وضعیت جزایر در دوره رضاشاه موضوع بررسی قرار دارد. در این دوره ایران با تشکیل یک نیروی دریایی به احیاء اقتدار خود پرداخته و ناوگان دریایی ایران مداوم به جزایر تنب کوچک و بزرگ و ابوموسی سرزده و با این عمل بر حقّ حاکمیت خود تأکید می‌ورزیدند. مقارن با این تحرکات مذاکرات مستمری بین ایران و انگلستان در این خصوص وجود داشت. ایران سعی داشت از قراردادی که برای استخراج گل سرخ از جزایر با دولت هلند عقد نمود بر تعلق این جزایر به حوزة جغرافیایی ایران تأکید کند.
فصل ششم "دولت رزم‌آرا و توسعة اقتصادی بنادر و جزایر خلیج فارس" نام دارد. می‌دانیم که رزم‌آرا در فاصلة سال‌های ۱۳۱۷ تا ۱۳۲۱ مجموعة ارزشمندی در خصوص جغرافیای مناطق مختلف ایران منتشر کرد از جمله کتاب "جزایر ایران در خلیج فارس" و از این‌رو آگاهی دقیقی از اوضاع جزایر خلیج فارس داشت. در دورة نخست وزیری او طرح‌های عمرانی و مطالعاتی مختلفی درباره جزایر خلیج فارس و بنادر صورت گرفت که دراین فصل، به آنها اشاره شده است. فصل بعدی تحت عنوان "ایران و تحولات سیاسی در خلیج فارس در سال ۱۳۲۹" به اقدامات اتحادیة عرب و عراقی‌ها علیه ایران می‌پردازد و چگونگی تلاش آنان برای تشکیل اتحادیه‌ای از مجمع‌الجزایر عربی به همراه کویت و بحرین به عنوان یک کشور عربی. به واکنش دولت ایران در قبال این تحولات که سمت و سوی ضد ایرانی داشت نیز اشاره شده است.
در فصل هشتم که "اعادة حاکمیت ایران بر جزایر سه گانه در بهمن و اسفند ۱۳۲۹" نام دارد تلاش‌های دولت رزم‌آرا برای اعادة حاکمیت ایران در جزایر مورد بحث اشاره می‌شود. ایران در ۷ بهمن ۱۳۲۹ مأمورینی از ثبت احوال و گمرک و دیگر ادارات به ابوموسی اعزام کرد. تا اهالی آنجا را سرشماری کرده و برآوردی از اوضاع به عمل آوردند و به دنبال آن در ۶ اسفند ۱۳۲۹ نیز یک نیروی نظامی بدانجا اعزام شد اما با ترور رزم‌آرا در ۱۶ اسفند همان سال این تلاش‌ها مختل می‌شود.
ایران به دلیل ضعف و ناتوانی از بدو حضور بریتانیا در خلیج فارس، با چالش‌هایی در خصوص استمرار حاکمیتش در جزایر خلیج فارس مواجه شد. ولی علیرغم آن ضعف و سستی تا حدودی توانست جلوی یکه‌تازی بریتانیا را بگیرد. در پی انقلاب مشروطه و تشکیل حکومت پهلوی ایران از وضعیت متزلزل آن دوره ـ سال ۱۹۰۴ تا ۱۹۲۷ ـ به یک وضعیت با ثبات‌تر در طول سال‌های ۱۹۲۷ تا ۱۹۴۱ رسید. در طول این سال‌ها رجال ایران برای حفظ و توسعة حاکمیت ایران در خلیج فارس تلاش‌های بسیاری کردند. بعد از پایان اشغال ایران توسط متفقین نیز همان‌گونه که در این بررسی آمده است، در اواخر سال ۱۳۲۹ دولت رزم‌آرا با اعزام مأمورین غیرنظامی و نظامی به جزایر مورد اختلاف برای اعادة حاکمیت ایران بر این جزایر اقداماتی را آغاز کرد که با ترور وی به نتیجه نرسید. نویسنده معتقد است که این بخش از تلاش‌های ایران برای اعادة حاکمیت بر جزایر ایرانی خلیج فارس به دلیل فضای پر التهاب آن ایام و هیاهوی ناشی از اوج گرفتنِ نهضت ملی شدن صنعت نفت، از نظر پژوهشگران دور مانده و حتی شاید بتوان گفت که تعمداً به دست فراموشی سپرده شده است.


[مقالات مرتبط]

■ بحران و امنیت در ناحیة خلیج فارس  خسرو نیرومند راد

■ مناقشات مرزی در خلیج فارس  ریچارد اسکوفیلد

نظر بدهید