لوگوی گفتگو فصلنامه فرهنگی و اجتماعی

فراز و فرود یک شهر یک دانشگاه؛ مطالعه موردی دانشگاه آزاد واحد فیروزکوه

مسعود صوفی‌مجیدپور

گفتگو شماره ۷۹





مقدمه
دانشگاه آزاد ایران اولین نمونه از دانشگاه‌های خصوصی ‌است که به صورت مجازی و از راه دور، قبل از انقلاب ۱۳۵۷ آغاز به¬کار کرد و تا مدتی بعد از آن نیز به کار خود ادامه داد. اما پس از مدتی فعالیت، با وقوع انقلاب و در نهایت انقلاب فرهنگی، تعطیل شد و دیگر فعالیت‌اش را آغاز نکرد. اسمش اما با پسوند اسلامی مورد استفاده قرار گرفت و به خواست هاشمی رفسنجانی و حمایت امام خمینی(ره)، دانشگاهی تحت این عنوان فعالیت‌اش را آغاز کرد.

دو سال بعد از وقوع انقلاب فرهنگی، در۳۱ اردیبهشت ماه ۱۳۶۱ هاشمی رفسنجانی در خطبه‌های نمازجمعه تهران برای اولین بار از طرحی به نام دانشگاه آزاد اسلامی سخن گفت. صحبت‌های ویِ حاصل رایزنی‌هایی بود که او و عبدالله جاسبی برای راه اندازی دانشگاه آزاد اسلامی انجام داده بودند. چهار ماه بعد، هاشمی رفسنجانی که اکنون رئیس شورای موقت این دانشگاه بود، طی حکمی روی سربرگ مجلس شورای اسلامی، عبدالله جاسبی را به ریاست موقت دانشگاه منصوب کرد. هیئت مؤسس دانشگاه که مشتمل بود بر عبدالکریم موسوی اردبیلی (رئیس وقتِ دیوان عالی کشور)، اکبر هاشمی رفسنجانی، (رئیس وقت مجلس شورای اسلامی)، میرحسین موسوی (نخست وزیر وقت)، احمد خمینی، (فرزند و رئیس دفتر امام خمینی (ره)) وعبدالله جاسبی، تشکیل جلسه داد و جاسبی را به ریاست دانشگاه منصوب کرد.
سخنرانی هاشمی در خطبه‌های نماز جمعه به پروژه دانشگاه آزاد اسلامی، سرعت بخشید: در آذرماه همان سال، اساسنامه دانشگاه آزاد نوشته شد و اولین آزمون ورودی دانشگاه در اسفند ۱۳۶۱ با شرکت ۳۲ هزار داوطلب در شاهرود، اهواز، تبریز، تهران، رشت، زاهدان، کرمان، مشهد و یزد برگزار شد و حدود ۳ هزار نفر در رشته‌های راه و ساختمان، برق، مکانیک، فیزیک، ریاضی، شیمی، صنایع فلزی، نساجی و حسابداری پذیرفته شدند (۱).دانشگاه آزاد، بدون استاد و بدون مکان ثابت آموزشی کار خود را شروع کرد و برای پیشبرد اهداف و آرزوهای مؤسسین‌اش، از اساتید مدعو و مکان‌های استیجاری بهره برد.
اکنون ۳۵ سال از تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی می‌گذرد و این مجموعه، ازچنان گستردگی‌ای برخوردار است که گردش مالی آن از بسیاری شرکت‌های بزرگ داخلی و تعدادی از وزارت‌خانه‌ها نیز بیشتر است و گسترة آن نه تنها دورترین نقاط ایران، بلکه کشورهای افغانستان، عراق، لبنان و انگلستان را نیز شامل می‌شود. (۲) همین گستردگی، از جمله باعث شده‌است که مدیریتِ آن مورد نزاع میانِ جناح‌های سیاسی کشور باشد.
دانشگاه آزاد اسلامی با ایجاد فرصت‌های آموزشی طی ۳۵سال گذشته، توانسته حدود ۳۸ درصد (۳) از سطوح آموزش عالی کشور را برعهده بگیرد و تا کنون ۶ میلیون نفر در رشته‌های مختلف، از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شده‌اند. این دانشگاه در زمین‌هایی که مجموع مساحت‌شان بر ۲۰ میلیون متر مربع بالغ می‌شود، بزرگترین مرکزآموزش عالی غیردولتی در ایران و جهان است (۴). در حال حاضر این دانشگاه ۴۴۰ واحد دانشگاهی، ۳۰ هزار عضو هیئت علمیِ تمام‌وقت و بیش از ۳/۱ میلیون دانشجو دارد که نیمی از آنها در مقاطع ارشد و دکتری مشغول به تحصیل هستند و حدود ۱۰ هزاردانشجوی خارجی -که بیشترین تعداد در بین دانشگاه‌های کشور است- را در خود جای داده است. (۵)

گستره و نفوذ دانشگاه آزاد اسلامی
سرعت گسترش دانشگاه آزاد بی‌سابقه بود. این دانشگاه در تمامی مراکز استان‌ها، بسیاری از شهرستان‌ها و شهرهای نه چندان بزرگ اقدام به تأسیس شعب دانشگاهی کرد. این حجم از ساخت و ساز و توسعه در مراکز استان‌ها تا دورترین نقاط ایران اگر چه از لحاظ کیفیت آموزش مورد نقد جدی است، اما آثار فرهنگی و اقتصادی آن قابل توجه است و نیازمند به تحقیق و پژوهش‌های جداگانه‌ای است.
از لحاظ آموزشی بسیاری از واحد‌های دانشگاه آزاد اسلامی در مکان‌هایی تأسیس شدند که از نقطه‌نظر امکانات اقتصادی و آموزشی در پایین‌ترین سطح توسعه قرار داشتند، شهرستان‌هایی که آموزش و پرورش در آنها از کمبود کلاس و امکانات آموزشی در رنج بودو به لحاظ دوری به مرکز استان با محدویت حمل و نقل و جابجایی دانشجو و استاد مواجه بودند، به یک باره شاهد حضور واحدی از دانشگاه آزاد اسلامی گشتند. واحدهایی که در کنار تمام کمبودهای آموزشی و نیروی انسانی متخصص، شاهد فقدان هیئت علمی، خوابگاه، کتابخانه و دیگر سازوکارهای اولیه مورد نیاز یک دانشگاه نیز بودند. در ابتدای راه، دانشگاه‌های تازه‌تأسیس با یک یا دو رشته ( معمولاً رشته‌های علوم انسانی که از لحاظ امکانات آموزشی نیاز به لابراتوار و سایر لوازم آموزشی ندارند) در محل‌های استیجاری مسکونی یا حتی ساختمان‌های دولتی و استفاده از اساتید مدعو و حق‌التدریسی شروع به آموزش و تدریس می‌کردند.
هرم جمعیتی در دهة۱۳۶۰ به‌گونه‌ای بود که درصد زیادی از جمعیت کشور را جوانان ۱۵ تا ۲۳ سال تشکیل می‌دادند. طبق آمارهای مرکز آمار ایران از مجموع کل باسوادهای دهة۱۳۶۰ حدود۴۰ درصد زیر دیپلم و ۳۰ درصد فقط دیپلم داشتند (۶) و این، ظرفیت عظیمی را برای جذب جوانان و تحصیل در دانشگاه آزاد اسلامی فراهم کرده بود. علاوه بر این، دانشگاه آزاد اسلامی موفق شد سدّ کنکور را تا حدودی بشکند و دیوار بلند عدم موفقیت در کنکور و ورود جوانان به دانشگاه‌ها را کوتاه‌تر و عطش و تب کنکور را در جوانان کاهش دهد. لذا جوانان و خانواده‌های آنها بدون توجه به چگونگی و کیفیت آموزش به استقبال این نهاد آموزشی رفتند.
علی‌رغم انتقادهای زیادی که به شهریه بالا، کیفیت آموزش و امکانات دانشجویی و رفاهی دانشگاه آزاد می‌شد، استقبال خانواده‌ها و جوانان از این دانشگاه در دهه‌های۱۳۶۰، و ۱۳۷۰ بسیار بالا بود. استقبالی که در اوایل دهة ۱۳۸۰ نیز کماکان ادامه یافت. استقبال مردم از دانشگاه آزاد اسلامی، مقامات محلی، فرمانداران، ائمه جمعه و به‌ویژه نمایندگان مجلس را مشتاق به رایزنی بیشتر با مسئولان دانشگاه آزاد اسلامی می‌کرد تا مجوز تأسیس شعبه‌ای از دانشگاه را در شهر خود کسب کنند، تأسیس دانشگاه آزاد در شهرهای کوچک چنان اهمیت داشت که بسیاری ازکاندیداهای نمایندگی مجلس، قول کسبِ مجوز تأسیس شعبه‌ای از این دانشگاه در شهر متبوع‌شان را در زمرة وعده‌های انتخاباتی‌شان قرار می‌دادند. دانشگاه آزاد اسلامی نیز که اکنون از تمکن مالی خوب و گردش مالی بالایی برخوردار بود، از این استقبال محلی برای گسترش هر چه بیشترِ این نهاد علمی استقبال کرد؛ و البته اغلب بدون در نظر گرفتن پیامدهای اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسیِ اعطای مجوز تأسیس واحد به شهرهای کوچک و حتی بزرگ.
دخالت مقامات محلی برای اخذ مجوز تأسیس شعب دانشگاه آزاد، نتیجة ناخواستة دیگری نیز داشت و آن اینکه این مقامات به نوعی خود را صاحبان اصلی دانشگاه می‌دانستند. بنابراین، دانشگاه که تا پیش از این و همانطور که یادآور شدیم، محل منازعه جناح‌های سیاسی کشور در سطح کلان بود، اکنون به موضوع منازعة مقامات محلی و مسئولان شعب این دانشگاه در شهرها و شهرستان‌ها نیز تبدیل گشت. مداخلات محلی می‌توانست حیطة گسترده‌ای را در برگیرد؛ از تعویض رئیس دانشگاه تا معاونین و گاهی مدیران گروه کیفی تا درسی و دامنة نفوذ آن ممکن بود حتی به رؤسای دانشگاه‌ها و به تبع آن،استخدام اعضای هیئت علمی و کارکنان اداری و آموزشی واحدهای کوچک و بزرگ گسترش یابد. این رویکرد سیاسی به دانشگاه آزاد اسلامی منجر شدکه بسیاری از واحدهای این دانشگاه از مسیر علمی و کیفی تا حدی فاصله بگیرند و زمانی که دانشگاه‌های سراسری نیز مصمم شدند از الگوی دانشگاه آزاد در اخذ شهریه پیروی کنند، در رقابتی نابرابر از نقطه نظر علمی و کیفیت آموزشی با این دانشگاه‌ها قرار گرفتند. همة اینها سبب شد که در اواخر دهة۱۳۸۰ و اوایل دهة۱۳۹۰ تعداد قابل توجهی از واحدهای دانشگاه آزاد با بحران کاهش دانشجو و کمبود بودجه مواجه شوند و گاه در شُرُف ورشکستگی قرار بگیرند. (به سایر دلایلی که منجر به این وضعیت شدند در بخش پایانی مقاله بازخواهم گشت). مسلم آن است که این وضعیت، نقطة پایانی گذاشت بر گسترش و توسعه دانشگاه آزاد اسلامی.
در آبان ۱۳۸۷، عبدالله جاسبی رئیس وقت دانشگاه آزاد اسلامی اعلام کرد که «هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی تا اطلاع ثانوی هیچ‌گونه مجوز تأسیس برای راه‌اندازی واحد دیگری از دانشگاه آزاد اسلامی در کشور را صادر نمی‌کند.» (۷) از زمان اعلام این خبر نه تنها تا کنون هیچ مجوزی برای تأسیس واحد جدید داده نشده است، بلکه بستن و ادغام تعداد زیادی از این واحدها، تعدیل نیرو و جابجایی پرسنل و هیئت علمی از واحدهای زیان‌ده به واحدهای بزرگتر در مراکز استان‌ها را نیز شاهد هستیم.
گزارش تحقیق وتفحص مجلس شورای اسلامی از دانشگاه آزاد اسلامی در آبان ماه ۱۳۹۳ نیز به توسعه بی‌رویه و بدون برنامه و بدون توجه به نیازسنجی از لحاظ جمعیت و تعداد دانش‌آموزان اشاره می‌کند: «از بدو تأسیس دانشگاه، گسترش واحدها و دایر نمودن رشته‌ها با سرعت زیاد و غالباً بدون فراهم شدن زیر ساخت‌های اولیه و با بی‌اعتنایی به هماهنگی با مراجع ذیربط (وزارت‌های فرهنگ و آموزش عالی و بهداشت و درمان) توسط رئیس دانشگاه تنها با پشتوانه حمایتی آقای هاشمی رفسنجانی انجام شده است. به طوری که در مدت کمتر از شش ماه پس از آغاز به‌کار، ۱۸ واحد دانشگاهی در سطح کشور تأسیس و راه‌اندازی شده و ۱۲ واحد دانشگاهی دیگر نیز در دستور کار مسئولان دانشگاه قرار گرفت. پنچ سال بعد یعنی تا پایان سال ۱۳۶۶ تعداد شعب دانشگاه به ۸۵ شعبه می‌رسد. این امر نشانگر شتابزدگی و بی‌بر‌نامگی مسئولان کشور بوده‌است.» (۸)

دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه در دل یک شهر کوچک
دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه یکی از ده‌‌ها دانشگاهی است که در سال ۱۳۶۴ در شهری کوچک، دور از مرکز، نسبتاً فقیر و توسعه نیافته تأسیس شد. اکنون، یعنی ۳۱ سال پس از تأسیس، این نهاد آموزشی به علت زیان‌ده بودن و کمبود شدید دانشجو، این شعبه در آستانه ورشکستگی و تعطیلی قرار دارد. در ادامة مقاله، به بررسی فرازو فرود این واحد دانشگاهی و تبعات و پیامدهای این ماجرا بر شهری که طی سه دهه موجبات خرسندی مردم یک شهر کوچک را فراهم آورد و اینکه چرا امروز در آستانه تعطیلی فرار‌گرفته است، خواهم پرداخت.
فیروزکوه شهری کوچک است که طبق نتایج سرشماری عمومی نفوذ و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت آن ۱۷۴۵۳ نفر بود. (۹) این شهر در منتهی‌الیه شمال شرقی استان تهران با فاصله ۱۴۰ کیلومتری از مرکز قرار دارد. شهر فیروزکوه به علت قرار گرفتن بر بخشی از سلسه جبال البرز مرکزی ناهمواری‌های بسیاری دارد و به همین دلیل دسترسی‌اش هم به تهران و هم به شهرهای شمالی سخت و زمان‌بر است. شهر فیروزکوه جزء سردترین مناطق ایران است و سرمای بیش از حد و برودت هوا در فصل زمستان، دسترسی‌های این شهر را سخت‌تر هم می‌کند. اکثر مردم شهرکارمند دولت یا کسبه بازار هستند، بنابراین بخش عمده‌ای از درآمد شهر از ارائه خدمات تأمین می¬شود نه تولیدات صنعتی. البته بخش دیگری از مردم به صورت دائمی در شهر حضور ندارند و در روستاها به باغداری و دامپروری مشغولند. فیروزکوه از کمبود اماکن آموزشی، تفریحی، رفاهی، ورزشی و بهداشتی رنج می‌برد. شاید با استناد به استانداردهای اولیه شهری،جاگیری جغرافیایی و بافت جمعیتی،بتوان گفت که فیروزکوه بیشتر به یک روستای بزرگ شبیه است تا یک شهر.
فیروزکوه تا سال ۱۳۷۳ بخشداری و از توابع شهرستان دماوند بوده‌است. طبق تقسیمات کشوری در سال ۱۳۷۳ فیروزکوه مستقل و به شهرستان تبدیل شد و اکنون یکی از شهرهای استان تهران به شمار می‌آید. در اردیبهشت ۱۳۶۴،عبدالله جاسبی ریاست وقت دانشگاه آزاد اسلامی بنا به درخواست مردم -به خصوص امام جمعه و مقامات محلی- به شهرستان فیروزکوه دعوت شد و طی یک سخنرانی در مسجد این شهرستان جواز تاسیس دانشگاه آزاد اسلامی را به این شهرستان داد. دلایل تقاضای تأسیس واحدِ دانشگاه آزاد اسلامی در این شهر،که در ملاقات حضوری رئیس آموزش و پروش وقت و تعدادی از معلمان شهرستان با عبدالله جاسبی مطرح شد، محرومیت‌زدایی، کاهش فقر در منطقه و افزایش جمعیت شهرستان بود. (۱۰)
در ۲۸ اردیبهشت ماه ۱۳۶۴ یعنی سه سال پس از اخذ مجوز برای تأسیس دانشگاه، فیروزکوه صاحب دانشگاهی با عنوان «دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه» شد. این دانشگاه، با پذیرش ۳۰ دانشجوی کاردانی در رشته حسابداری، در ساختمانی استیجاری متعلق به آموزش و پرورش فیروزکوه، با چهار استاد حق‌التدریسی و سه پرسنل قراردادی کار خود را آغاز کرد.
دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه به سرعت رشد کرد و در سال ۱۳۶۷، رشته‌های دانشگاهی به سه رشته اقتصاد بازرگانی، حسابداری و مدیریت افزایش یافت. اما این افزایش هنوز پاسخگوی انتظارات مؤسسان و مسئولان نبود و افزایش رشته‌ها به سرعت ادامه یافت. در سال ۱۳۸۰ رشته‌های دانشگاهی به ۱۳ رشته، سال ۱۳۸۵ به ۳۵ رشته و در سال‌های ۹۰-۱۳۸۹ به چندین رشته کارشناسی ارشد افزایش یافت. افزایش رشته‌ها در کارشناسی و کارشناسی ارشد ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۳۹۳ اولین ورودی‌های دکتری نیز به رشته‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد اضافه شدند. در حال حاضر این دانشگاه در بیش از ۱۴۰ رشته در مقاطع کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در رشته‌های علوم انسانی، علوم پایه، صنایع، انواع مهندسی، هنر و معماری جوازِ ثبت‌نام دارد.
هر چند طی این سال‌ها، رشته‌های دانشگاهی روبه افزایش بوده‌اند، اما تعداد دانشجوهای ثبت‌نامی، به‌ویژه در سال‌های اخیر روندی نزولی داشته‌است. در حدی که در تعداد زیادی از رشته‌ها حتی یک دانشجو هم ثبت‌نام نکرده‌است. برای مثال می‌توان از رشته‌های ریاضی در تمامی مقاطع، اقتصاد در کارشناسی و کارشناسی ارشد، هنر و معماری در کارشناسی نام برد.
جدول (۱) (۱۱) ، روند ثبت نام کل دانشجو را در تعدادی از سال‌ها در فاصلة تأسیس تا امروز نشان می‌دهد.
جدول (۱) آمار تعداد دانشجوها در سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۷۶
سال ۱۳۶۴ ۱۳۶۹ ۱۳۷۰ ۱۳۷۱ ۱۳۷۲ ۱۳۷۳ ۱۳۷۴ ۱۳۷۵ ۱۳۷۶
تعداد دانشجو ۳۰ ۳۵۰ ۴۵۰ ۶۷۰ ۹۸۰ ۲۳۵۷ ۲۴۰۰ ۳۰۲۵ ۳۳۱۰

جدول (۱) آمار تعداد دانشجوها در سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۰
سال ۱۳۷۷ ۱۳۷۸ ۱۳۷۹ ۱۳۸۰ ۱۳۸۶ ۱۳۸۷ ۱۳۸۸ ۱۳۸۹ ۱۳۹۰
تعداد دانشجو ۳۳۶۰ ۳۳۵۰ ۳۴۱۵ ۴۱۰۰ ۸۴۸۲ ۸۸۱۴ ۸۳۶۸ ۹۱۵۱ ۹۵۳۶

جدول (۱) آمار تعداد دانشجوها در سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷
سال ۱۳۹۱ ۱۳۹۴ ۱۳۹۵ ۱۳۹۶ ۱۳۹۷
تعداد دانشجو ۸۹۷۸ ۳۹۶۶ ۲۹۷۰ ۲۴۸۰ ۱۷۰۰
منبع: آمار و اطلاعات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکو


با نگاهی به جدول می‌توان دریافت که روند افزایش تعداد دانشجو تا سال ۱۳۹۰ ادامه داشته و از این سال به بعد روندی نزولی -در آغاز به آرامی و سپس با شتابی بالا- آغاز شده‌است. در عمل، دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه در سال ۱۳۹۵-۱۳۹۴ به سایر واحد‌های زیان‌ده دانشگاه آزاد اسلامی پیوست شد و هم اکنون با ۱۷۰۰ ثبت‌نام، در آستانة تعطیلی قرار دارد.

دلایل کاهش ثبت‌نام‌ها
می‌توان دلایل کاهش تعداد دانشجو در دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه را به ترتیب اولویت، به سه دلیل مقولة تقسیم کرد. اینها عبارتند از:۱- رویکرد کمّی دانشگاه آزاد اسلامی به توسعه که منجر به گسترش حساب‌نشدة واحد‌های این دانشگاه شد. ۲- منازعات سیاسی دولت احمدی نژاد با هاشمی رفسنجانی بر سر دانشگاه آزاد اسلامی. ۳-تغییر هرم جمعیتی و کاهش جمعیت جوان در سن دانشگاهی. در خطوط زیر به ترتیب به این عوامل خواهم پرداخت.

۱- رویکرد کمّی به توسعه
همانطور که در بخش اول این مقاله به آن اشاره شد، گسترش دانشگاه آزاد (که در جدول یک نیز قابل مشاهده است) از همان سال‌های اولیة دهة ۱۳۷۰ روندی شتابان گرفت. روندی که همچنان در دهة ۱۳۸۰ بدون توجه به عواملی چون کیفتیِ آموزشی و همچنین به مکان‌یابی و بافت جمعیتیِ مناطق و نهایتاً بدون در نظر گرفتنِ امکانات رفاهی، ادامه یافت. به‌نحوی که گاه در یک فاصلة چند ده‌کیلومتری چندین واحد دانشگاهی با رشته‌های یکسان تأسیس شد.
واحد فیروزکوه نیز علیرغم آنکه از واحد‌های قدیمی دانشگاه آزاد اسلامی به‌شمار می‌رود، از تبعات این بی‌تدبیری و سوءمدیریت بی‌نصیب نماند. در سال تاسیسِ این دانشگاه، در حد فاصلِ ۱۴۰ کیلومتریِ تهران-فیروزکوه، به‌غیر از واحدهای جنوب و مرکز در تهران و واحد رودهن در ۲۰ کیلومتری تهران واحد دیگری وجود نداشت. اما به مرور زمان تهران، واحدهای غرب، شمال، شرق و علوم و تحقیقات و در سایر شهرهای استان تهران واحدهای پرند، اسلامشهر، قدس، ورامین و در مسیر تهران فیروزکوه نیز واحدهای بومهن، پردیس، آبسرد و دماوند تأسیس شدند. علاوه بر این، در مسیر فیروزکوه- قائمشهر نیز در دو دهة اخیر چندین واحد دانشگاهی دیگر در شهرهای کوچک تاسیس شد. همین تعدد مراکز دانشگاهی باعث شد که نه تنها واحد فیروزکوه رو به افول نهد، بلکه بسیاری از این واحدهای جدیدالتأسیس را نیز به‌هراه خود به آستانة ورشکستگی و تعطیلی بکشاند.

۲- منازعات سیاسی
دلیل دوم کاهش دانشجو در دانشگاه آزاد را باید در منازعاتی جستجو کرد که با روی کارآمدن احمدی‌نژاد در قامت رئیس جمهور رئیس دولت نهم و دهم را در مقابل هاشمی رفسنجانی قرار داد. را باید روشن بود با مواضعی که محمود احمدی‌نژاد در کارزار انتخاباتی سال ۱۳۸۴ اتخاذ کرده بود، پس از رسیدن به مقام ریاست جمهوری، دانشگاهی را که با نام هاشمی‌رفسنجانی شناخته شده بود را تاب نیاورد. برای مقابله با این میراث، احمدی‌نژاد از همان دری وارد شد که به سایر تصمیماتش جهت می‌دادند، یعنی اتخاذ گفتمانی عوام‌پسندانه. سیاستی که او در این راه اتخاذ کرد، نه انتقاد از رشد و توسعة بدون برنامة این دانشگاه بود و نه کیفیت آموزشی و سایر کمبودهایی که هر یک به‌درستی می‌توانستند به موضوع نقد و بررسی جدی قرار گیرند. اما در عوض او دست بر شهریة دانشگاه گذاشت و از بالا بودنِ آن انتقاد کرد. (۱۲) موضوعی که شاید بیش از هر به چیز دیگری، موضوع رنجش خانواده‌های پُرشماری بود که حتی اگر شده با اخذ وام و گرفتنِ قرض، فرزندان‌شان را راهی دانشگاه می‌کردند.در اول آبان۱۳۸۵ بود که احمدی ‌نژاد با دانشگاه آزاد اسلامی اتمام حجت کرد: «اگر دانشگاه آزاد شهریه ‌ها را کاهش ندهد، دربارة این دانشگاه، تصمیمی انقلابی خواهیم گرفت و همه ملت خوشحال خواهند شد.» (۱۳)
آن تصمیم انقلابی، هیچگاه گرفته نشد و ریاست عبدالله جاسبی شش سال دیگر طول کشید. شش سالی که خلال آن محمود احمدی‌نژاد و تیم وزارت علوم او ساکت ننشستند و دست به اقداماتی زدند که نه تنها دانشگاه آزاد اسلامی را با چالش جدی مواجه کردکه بعدها گریبان خود وزارت علوم را هم گرفت. در واقع، احمدی‌نژاد و گروه هوادار او به‌عوض برطرف کردنِ کاستی‌ها و کمبودهای دانشگاهی، خود به اتخاذ الگوی توسعة مؤسسات دانشگاهی اقدام کردند و در این ۶ سال تا برکناری عبدالله جاسبی، به طرز بی‌سابقه‌ای دست به‌گسترش آموزش عالی زدند، آن‌هم از طریق خصوصی‌سازی و کالایی کردن آموزش. وزارت علوم با عناوین مختلف ( مجازی، شبانه، پردیس بین‌الملل، پردیس‌های معمولی)، اعطای مجوز به مؤسسات آموزش عالیِ غیرانتفاعی و غیر‌دولتی، علمی‌کاربردی، دانشگاه فنی و حرفه‌ای و نهایتاً گسترشدانشگاه پیام نور به‌همان سبک و سیاق دانشگاه آزاد، دست به رقابت با این دانشگاه زدند نتیجة همة اینها، هم اینک خالی ماندنِ صدها هزار صندلی در دانشگاه‌های آزاداسلامی و دانشگاه‌های پولی وزارت علوم است.
جدول(۲) نشان می‌دهد که طبق آخرین گزارش مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش‌عالی وزارت علوم در کشور تعداد ۲۵۶۹ دانشگاه در سال‌های ۱۳۹۶-۱۳۹۵ وجود داشته است که از این میان تعداد ۵۳۰ واحد سهم دانشگاه آزاد بود. البته همانطور که پیش از این نیز اشاره شد، در حال حاضر،تعداد واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی با ادغام و تعطیلی برخی از آنها، به ۴۴۰ واحد کاهش یافته است و در کنار این واحدها ۳۰۹ مؤسسه غیرانتفاعی، ۱۷۰ مرکز فنی حرفه‌ای، ۴۶۶‌ مرکز پیام نور، ۹۵۳ واحد علمی‌کاربردی و ۱۴۱ دانشگاه دولتی( وزارت علوم، تحقیقات و فناوری) در۳۱ استان کشور ثبت شده است. این در حالی است که تعداد دانشگاه‌ها در اغلب کشورهای پیشرفته جهان زیر ۵۰۰ دانشگاه است. (۱۴)
جدول (۲) تعدادموسسات آموزش عالی به تفکیک نوع وابستگی در سال تحصیلی ۹۵ - ۹۶
نوع وابستگی تعداد
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ۱۴۱
دانشگاه پیام نور ۴۶۶
دانشگاه علمی کاربردی ۹۵۳
موسسات آموزش عالی غیر انتفاعی و غیر دولتی ۳۰۹
دانشگاه آزاد اسلامی ۵۰۳
دانشگاه فنی و حرفه‌ای ۱۷۰
منبع:موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی وزارت علوم (۱۵)

نزاع میان احمدی نژاد و هاشمی رفستجانی بسیاری از واحدهای کوچک و بزرگ دانشگاه آزاداسلامی را درگیر بحران کرد و بخشی از مشکلات دانشگاه آزاد واحد فیروزکوه هم به شدت متاثر از آن است. در همین فاصله ۶ سال تا برکناری عبدالله جاسبی، ده‌ها دانشگاه غیرانتفاعی و علمی کاربردی در تهران مجوز تاسیس یافتند وچون بالای ۹۰ درصد دانشجو‌های فیروزکوه از شهرتهران به این دانشگاه می‌آمدند، لذا بسیاری از آنان ترجیح ¬دادند که در دانشگاهی ثبت‌نام کنند که در نزدیکی خانه¬های‌شان باشد و نه در ۱۴۰ کیلومتری تهران. از طرف دیگر نباید از گسترش دانشگاه پیام نور هم غافل ماند. در سال ۱۳۸۶ دانشگاه پیام نور واحد فیروزکوه هم با ده‌ها رشته، مجوز تأسیس یافت و از این طریق بخش عمده‌ای از اهالی بومی فیروزکوه جذب این دانشگاه شدند.

کاهش جمعیت جوان در سن دانشگاهی
نهایتاً کاهش نرخ رشد جمعیت به خصوص در سنین ۱۸ تا ۲۴ (یعنی جوانان) دلیل سومی است در توضیح کاهش تعداد داوطلبان ورود به دانشگاه. آمارشرکت‌کنندکان در کنکور در دهة ۱۳۷۰ و اوایل دهة۱۳۸۰ بالای یک میلیون بود و حتی در سال ۱۳۸۲ به یک میلیون و چهار صد هزار نفر هم رسید. اما امروز کمتر از یک میلیون نفر داوطلب شرکت در کنکور وجود دارد. به‌عنوان مثال، در سال ۱۳۹۵، این رقم برابر با ۸۶۰ هزار نفر بود. روشن است که این کاهش بر واحدها دانشگاهی دور از مراکز استان که مسیر رفت‌و‌آمدی نه چندان آسان دارند و امکانات رفاهی چندانی نیز در اختیار دانشجویان نمی‌گذارند، همچون واحد فیروزکوه تأثیر بیشتری دارد.

شهر و دانشگاه: نمونة فیروزکوه
دانشگاه آزاد فیروزکوه، تأثیر فرهنگی و اقتصادی قابل توجهی را بر شهر فیروزکوه به جا گذاشته است. از منظر فرهنگی، از آنجا که حدود ۸۰ درصد از دانشجوهای فیروزکوه غیر بومی و اکثراً از طبقات متوسط و متوسط بالای شهر تهران بودند، حضور بلند مدت آنها در دانشگاه و شهر فیروزکوه بر الگوی زیستِ جوانان و خانوارهای آنان، الگوی مصرف و بسیاری دیگر از هنجارهای سنتی این شهر تأثیرگذار بوده ‌است. هر چند، به‌ویژه در آغاز کار، شاهد بروز تنش‌هایی میان دانشجویان و مردم محلی بودیم، اما واقعیت آن است در مجموع، اکثر مردم نگاه مثبتی به حضور جوانان تهرانی در شهر فیروزکوه داشتند. در یک گزارش تحقیقاتی بر پایة پرسشنامه که توسط اساتید دانشگاه فیروزکوه انجام شد، آمده‌است که «۷۲ درصد مسئولان شهر اعم از فرماندار، شهردار، امام جمعه، رؤسای ادارات مختلف، ۵۶ درصد مردم فیروزکوه، ۷۲ درصد اساتید واحد، ۸۰ درصد کارکنان و کارمندان واحد، ۹۰ درصد دانشجویان واحد معتقدند که واحد تأثیر زیاد و بسیار زیادی در افزایش و بهبود فرهنگ عمومی مردم فیروزکوه داشته است.» (۱۶)
بررسی آثار اقتصادی دانشگاه بر شهر فیروزکوه، هم ازطریق نتایج آمار نفوس و مسکن و هم از طریق تحقیق میدانی و پرسسش از کسبه و اصناف و شواهد موجود تجزیه و تحلیل شده‌است.

جدول (۳) آمار جمعیت شهر فیروزکوه
سال ۱۳۶۵ ۱۳۷۵ ۱۳۸۵ ۱۳۹۰ ۱۳۹۵
جمعیت ۱۰۵۲۳ ۱۷۳۱۰ ۱۸۰۳۲ ۲۰۳۷۱ ۱۷۴۵۳
منبع: نتایج آمار نفوس و مسکن در سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۵.

جدول شماره (۳) آمار جمعیت بر اساس نتایج مرکز آمار را نشان می‌دهد با توجه به اینکه دانشگاه آزاد اسلامی فیروزکوه در سال ۱۳۶۴ تأسیس شد، می‌توان دید که جمعیت شهر متناسب با گسترش دانشگاه در روندی افزایشی داشته‌است. با گسترش و توسعة دانشگاه و افزایش دانشجو، جمعیت و رونق کسب و کار افزایش و با کاهش داتشجو جمعیت شهر و رونق کسب و کار نیز کاهش می‌یابد، با نگاهی به آمار متوجه می‌شویم در سال ۱۳۶۵، یک سال بعد از تاسیس دانشگاه آزاد، جمعیت شهر ۱۰۵۲۳ نفر (۱۷) و جمعیت دانشجو کمتر از ۱۰۰ نفر است، رشد جمعیت شهرهمگام با افزایش دانشجو با سرعت بی‌سابقه‌ای افزایش می‌یابد، به طوری که در سال ۱۳۷۵ جمعیت شهر نسبت به سال ۱۳۶۵ در حدود ۷۰ درصد افزایش و به ۱۷۳۱۰ نفر می رسد، افزایش جمعیت شهر کماکان با افزایش دانشجو ادامه پیدا می کند. سال ۱۳۹۰زمانی که دانشگاه بیشترین تعداد دانشجو یعنی ۹۵۴۶ نفر را دارد،شهر فیروزکوه نیز بیشترین جمعیت، یعنی ۲۰۳۷۱ نفر را در دل خود جای می دهد. اما با کاهش تعداد دانشجو، روند کاهشی جمعیت شهر نیز آغاز می‌شود به طوری که در سال ۱۳۹۵ با کاهش شدید دانشجو از ۹۵۴۶ به ۲۹۷۰ نفر جمعیت شهر نیز با کاهش ۱۵ درصدی به ۱۷۴۵۳ نفر تنزل پیدا می‌کند.
تحقیق دیگری که در داخل شهر به صورت میدانی از کسبه بازار، سوپرمارکت‌ها، رستوران‌ها، کافی‌نت‌ها و آژانس‌های درون شهری انجام شده‌است، حکایت از آن دارد که صاحبان مشاغل، از روند کاهشی دانشجویان به شدت ناراضی هستند. طبق بررسی‌های انجام شده، در سال‌های۱۳۹۰-۱۳۸۵ که اوج فعالیت‌های دانشگاه بود،بیش از ۲۰ آژانس درون شهری شبانه‌روزی مشغول به‌کار بوده‌اند، ولی امروز کمتر از ۹ آژانس توانسته‌اند به کارشان ادامه دهند و مابقی از کار باز مانده‌اند. در یک شعاع سه کیلومتری و تقریباً در مسیر دانشگاه، در سال‌ ۱۳۹۴-۱۳۹۰ پنچ رستوران، شش کافی‌نت، پنج سوپرمارکت و سه کافی‌شاب به صورت تمام وقت مشغول به‌کار بودند. امروز از این تعداد، فقط یک سوپرمارکت و یک کافی‌نت آن هم نه به‌صورت تمام وقت به کارشان ادامه می‌دهند. و به احتمال قوی، در صورت تعطیلی دانشگاه، هر دوی آنها نیز تعطیل خواهند شد.
در سالی که دانشگاه تأسیس شد، کمتر از ۲۰ خانه خالی از سکنه در فیروزکوه وجود داشت. امروز بیشتر از ۱۰۰۰ واحد مسکونی، خالی از سکنه هستند. آپارتمان‌هایی را که اهالی شهر زمانی برای اجاره به دانشجو‌ها ساخته بودند اکنون بلااستفاده مانده است.
کاهش دانشجو نه تنها بر وضعیت شهر، بلکه بر وضعیت پرسنل و هیئت علمی دانشگاه هم تأثیرگذار بوده، به علت زیان‌دهی دانشگاه، مسئولان دانشگاه اقدام به تعدیل نیرو کردند و از ۱۶۰ کارمند، تعدادی باز خرید، تعدادی بازنشستة زود هنگام و بیش از ۷۰ نفر مجبور به ترک دانشگاه و انتقال به واحد‌های تهران و اطراف آن شدند. با تحقیقی که انجام شد به علت هزینه-های بالا در شهر تهران اکثر این افراد مجبور به اقامت در نقاط جنوبی و حاشیه تهران شدند و از سختی زندگی به شدت ناراضی هستند. از طرف دیگر از ۱۷۰ عضو هیئت علمی دانشگاه، بیش از ۱۰۰ نفر به صورت اجباری و موقت به عنوان «طرح تعاون» به واحدهای تهران و اطراف آن منتقل شده‌اند و در انتظار تعیین تکلیف سازمان مرکزی دانشگاه آزاد اسلامی هستند. این انتظار و نامشخص بودن وضعیت شغلی احساس ناامنی شغلی را تقویت کرده و برسطح کیفی تدریس و وضعیت روحی اعضای هیئت علمی آثار سوئی گذاشته است. همچنین این افراد که بعضاً دارای تخصص و سابقه بالا هستند از اینکه در واحدهای میزبان مورد بی‌توجهی و بی‌مهری قرار می‌گیرند ناراضی و معترضند. (۱۸)
سخن پایانی
امروز چالشی که دانشگاه آزاد فیروزکوه با آن مواجه است دامن بیش از ۱۰۰ واحد کوچک و متوسط دانشگاه آزاد اسلامی را گرفته و به نظر می‌رسد دامنه این بحران به واحد‌های بزرگتر در حال گسترش است و اکثر واحدهای بزرگ در مراکز استان‌ها اقدام به کوچک سازی و قطع همکاری با اساتید حق‌التدریسی و اعضای پاره‌وقتِ هیئت علمی کرده‌اند. برای مثال در بزرگ‌ترین واحد دانشگاه آزاد اسلامی (واحد علوم و تحقیقات) در اسفند ماه ۱۳۹۶، مسئولان دانشگاه به دلیل کاهش دانشجو اقدام به لغو قرارداد با ۲۰۰ عضو هیئت علمی نیمه‌وقت کردند (۱۹). با توجه به اقدامات و اتفاقاتی از این دست، احتمالاً در آینده این چالش شدیدتر نیز خواهد شد در صورت نیندیشیدن چاره‌ای اساسی برای آن، بحران می‌تواند دامن کل این سیستم و نظام آموزشی کشور را هم بگیرد.

یادداشت‌ها

۱- . سایت دانشگاه آزاد اسلامی، صفحه اصلیwww.iau.ac.ir (^)


۲- . سایت ایران آنلاین، ۲۸ بهمن ۱۳۹۷: www.ion.ir (^)


۳- . سایت تابناک، ۲۱ بهمن ۱۳۹۷: www.tabnak.ir (^)


۴- . سایت الف، ۱۶ دی ۱۳۹۷: www.alef.ir (^)


۵- . روزنامه فرهیختگان ۲۴ بهمن ۱۳۹۷. (^)


۶- . مرکز آمار ایران، نتایج طرح سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵. (^)


۷- . سایت فردا نیوز ۲۷ آبان ۱۳۸۷:wwwfardanews.com (^)


۸- . سایت همشهری آنلاین ۲۶ آبان ۱۳۹۳: www. hamshahrionline.ir (^)


۹- . مرکز آمار ایران، نتایج طرح سرشماری عمومی نفوس و مسکن، ۱۳۹۵. (^)


۱۰- . محمد حسین فاتحی، گزارش تحقیقاتی: بررسی شناخت مشکلات موجود در دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه، ۱۳۸۵. (^)


۱۱- . آمار و اطلاعات با مراجعه مستقیم به دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه دریافت شده¬است. (^)


۱۲- . فاطمه قناد قرصی، روزنامه شهروند، ۶/۱۱/۱۳۹۵.  (^)


۱۳- . همان (^)


۱۴- . خبر گزاری دانشجویان ایران « ایسنا»، خرداد ۱۳۹۷: www.isna.ir (^)


۱۵- . مرکز آمار مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی وزارت علوم. (^)


۱۶- . محمد حسین فاتحی، گزارش تحقیقاتی: بررسی شناخت مشکلات موجود در دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه، ۱۳۸۵. (^)


۱۷- . مرکزآمار ایران، سالنامه‌های آماری کشور ۱۳۶۵. (^)


۱۸- . طرح تعاون به دستور هیئت امنا و رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تهیه شده است. به این صورت که واحدهای زیان‌ده در هر استان این امکان را داشته باشند تا پرسنل و هیئت علمی را به صورت طرح تعاون به واحدهایی که موقعیت بهتری دارند جابجا کنند.  (^)


۱۹- . سایت تحلیلی خبری عصرایران، ۱۹ اسفند ۱۳۹۶: www.asriran.com (^)



[مقالات مرتبط]

■ نقدی بر شیوه‌نامهٔ انضباطی جدید  ابراهیم اسکافی

■ دانشگاه، پیکار برابری  زیبا جلالی نائینی

■ دانشجو، دولت و انقلاب  مراد ثقفی

■ جنبش دانشجویی ایران در خارج از کشور  افشین متین

■ مدرنیسم، شهر، دانشگاه  سید محسن حبیبی

■ نظام استادی در دانشگاه‌های ایران  

نظر بدهید