لوگوی گفتگو فصلنامه فرهنگی و اجتماعی

چکونه فقر را با مشارکت فقرا کاهش دهیم؟

حسین حقگو

گفتگو شماره ۷۴





توانمندسازی و کاهش فقر انتشارات بانک جهانی .مترجم‌ها. اصغر فرزانم‌پور، سنگا چین و جواد رمضانی. ناشر: تهران، کریمخان‌زند. تأمین مالی از سوی وزارت تعاون و کار و رفاه اجتماعی و برنامه توسعه سازمان ملل متحد.

"رویکردهای توانمندسازی بر ارتقا آزادی دامنة انتخاب عمل فقرا تأکید می‌کنند[...] این رویکرد یک راهبرد مجزا و منفعل نیست بلکه روش ایفای نقش در توسعه است که اقشار فقیر را مجاب می‌کند تا خودشان وظیفه کاهش فقر را عهده‌دار شوند."
این جمله که عصاره‌ای از کتاب است و در جمع‌بندیِ آن آمده است بر اهمیت نقش آزادی در توسعه، حتی زمانی که این امر ناظر بر کم برخوردارترین اقشار جامعه است تأکید می‌کند. این کتاب چنان که در پیشگفتار آن آمده است "برآیند و نتیجة گزارش توسعه جهانی در سال ۲۰۰۱-۲۰۰۰ با عنوان ریشه‌کنی فقر است که به شناسایی فرصت‌ها، توانمندسازی و امنیت به عنوان شالوده و بنیان برنامه‌ریزی و اجرای راهبردهای کاهش فقر تأکید می‌نماید". روشن است که ریشه‌کنی یا حداقل کاهش فقر نه تنها مستلزم رشد فراگیر و حکمرانی خوب در سطح ملی بلکه نیازمند "رویکردهای حمایت از فقرا در سطح خُرد و نقش‌ها و تجربیات آنان در فرآیند توسعه" نیز می‌باشد. اما بهره‌گیری از فقرا برای کاهش فقر چگونه امکان‌پذیر است و " توانمندسازی" در این پژوهش به چه معناست؟ توانمندسازی طبق تعریف این کتاب عبارت است از " توسعه و بسط دارایی‌ها و توانایی‌های فقرا برای مشارکت، گفت‌وگو و چانه‌زنی، تأثیر و کنترل و مسئولیت‌پذیر و پاسخ‌گو کردن مؤسسات و نهادهایی که بر زندگی آنان تأثیر می‌گذارند". این تعریف برای تحقق نیازمند چهار عنصر کلیدی است: دسترسی به اطلاعات، فراگیری و مشارکت، پاسخ‌گویی و مسئولیت‌پذیری مقامات و مسئولان و ظرفیت سازمانی محلی به معنای توانایی مردم به کار و فعالیت با یکدیگر، خودسازماندهی و بسیج منابع" نویسندگان کتاب همچنین به پنج حوزه‌ای توانمندسازی باید مشتمل بر آنها باشد پرداخته و آنها را به این صورت شمارش می‌کنند: تأمین نیازهای اساسی، بهبود حکمرانی محلی، بهبود حکمرانیِ ملی، توسعه بازارهای حامی فقرا و دسترسی افراد فقیر به عدالت و برابری. برای نمونه در زمینة تأثیر تمرکززدائی در بهبود تصمیم‌گیری‌ها که بخشی از بهبود حکمرانی محلی است آمده است: "تمرکززدایی به معنای تصمیم‌گیری‌های نزدیک با مردم است [...] در کشورهایی که اختیارات، منابع و حقّ تصمیم‌گیری به سطوح پایین و گروه‌های سیاسی توسعه و بسط پیدا کرده است، برای اعضای جامعه، مشارکت در حکمرانی محلی، امکان‌پذیر می‌باشد [...] در کشورهای با نظام های متمرکزِ تصمیم‌گیری، پروژه‌های آزمایشی اجتماع محور می‌تواند به ایجاد باور و اعتماد گروه‌های محلی برای مدیریت توسعه جوامع خود کمک نماید."
کتاب دارای دو پیشگفتاری یکی به قلم دکتر احمد میدری، معاون رفاهِ وزارت تعاون وکار و رفاه اجتماعی و دیگری به قلم دکتر ربیعی وزیر این وزارتخانه است.
دکتر میدری در اهمیت این اثر به مشارکت یک هزار نفر محقق در سراسر جهان در جمع‌آوری تجارب جهانی مورد استفاده در کتاب اشاره می‌کند و دو پیام اصلی کتاب را چنین می‌شمارد: "فقرزدایی و توانمندسازی علاوه بر دسترسی به زیرساخت‌ها (آموزش، جاده، آب، برق و .) نیازمند "اصلاح نظام اداری، حقوقی و قضایی" است و "اصلاح نقایص بازار" وی همچنین عنوان می‌کند: "دولت‌ها و بازارها می‌توانند حامی یا دشمن فقرا باشند. دولت‌های فاسد و بازارهای ناشفاف دشمنان فقرا هستند. بنابراین سالم‌سازی دولت و بازار، بزرگ‌ترین خدمتی است که می‌توان برای کاهش فقر، تصور کرد. "دکتر ربیعی نیز در نوشتة کوتاه خود، وظیفه وزارتخانه تحت مسئولیت خود برای اجرای "برنامه ملی، عدالت‌بنیان کردنِ اقتصاد و توسعه عدالت اجتماعی در کشور" اشاره می‌کند و به اینکه کتاب حاضر "مبانی نظری و تجربی‌ای غنی برای توانمندسازیِ فقرزدا" به دست می‌دهد به نظر او این کتاب و حتی می‌تواند "یک متن آموزشی برای مسئولین حوزة تأمین اجتماعی" به شمار آید.


[مقالات مرتبط]

■ لزوم زبانی تازه برای فقر  مجید رهنما

■ فقر شهری و سیاست جناحی در‌ ایران  اعظم خاتم

نظر بدهید